1. Zwierciadlo.pl
  2. >
  3. Styl Życia
  4. >
  5. Skrzywdzeni, ale silni – o wychowankach domów dziecka w rozmowie z Moniką Krzyżanowską z Fundacji OneDay

Skrzywdzeni, ale silni – o wychowankach domów dziecka w rozmowie z Moniką Krzyżanowską z Fundacji OneDay

Monika Krzyżanowska, założycielka i prezeska Fundacji OneDay wspierającej dzieci z placówek opiekuńczo-wychowawczych i domów dziecka w całej Polsce (fot. archiwum prywatne)
Monika Krzyżanowska, założycielka i prezeska Fundacji OneDay wspierającej dzieci z placówek opiekuńczo-wychowawczych i domów dziecka w całej Polsce (fot. archiwum prywatne)
Pomóc może każdy z nas, na różne sposoby, choćby zmieniając sposób myślenia i patrzenia na wychowanków placówek opiekuńczo-wychowawczych. Fundacja One Day opłaca dzieciom kursy zawodowe, studia, testy Gallupa, szkolenia, psychoterapie, ale przede wszystkim pomaga się usamodzielnić i uwierzyć w siebie. Fundację tworzą wychowankowie „domów dziecka”, znający i rozumiejący potrzeby swoich podopiecznych.

Ile w Polsce jest dzieci w placówkach opiekuńczo-wychowawczych? Według oficjalnych statystyk jest 1150 placówek instytucjonalnej opieki zastępczej. Przebywa w nich ponad 16 i pół tys. dzieci, z czego największą grupę stanowią osoby dorastające i stojące u progu dorosłości (14-18 lat). Rocznie usamodzielnia się około 6 tys. dzieci. To są dane w przybliżeniu, bo na skutek rotacji sytuacja wciąż się zmienia. Dzieci najczęściej trafiają z interwencji. Bardzo rzadko jest tak, że ktoś w „domu dziecka” nie ma rodziców. Dzieci bez rodziców, szczególnie małe, zostają adoptowane, chyba, że sytuacja prawna na to nie pozwala (czyli rodzice biologiczni mają prawa rodzicielskie). Zwykle jest tak, że rodzice wychowanków gdzieś są i albo z tymi rodzicami nie można żyć, albo oni nie chcą żyć ze swoimi dziećmi. Zdarza się też, że w danym miejscu nie ma odpowiednich warunków dla dziecka lub jest po prostu niebezpiecznie.

Robicie wiele dobrego. Do tej pory prowadziliście projekty „usamodzielnieni”, „gwiazdka One Day”. Wspieraliście młodzież startującą w dorosłe życie. Czego dzieci najbardziej teraz potrzebują? Nasze działania cały czas trwają. Nie zmieniło się przecież to, że czas płynie mimo pandemii, mimo, że świat się w pewnym sensie zatrzymał. Młodzież musi się usamodzielnić. Przychodzi 18. lub 25. rok życia i trzeba podjąć decyzję. My cały czas uczestniczymy w tym procesie. Jest nam teraz trudniej, bo kursy zawodowe są wstrzymywane przez organizatorów (na prawo jazdy, na wózki widłowe, czy inne specjalizacje) a warsztaty prowadzimy zdalnie. W zeszłym roku zrobiliśmy około 50 kursów zawodowych.

Na szczęście miałam intuicję i dwa lata temu wymyśliłam projekt usamodzielnieni.pl – stronę z aplikacją posiadającą bardzo wiele funkcji dla młodzieży, która się usamodzielnia. Teraz możemy z nimi pracować zdalnie. Pokazujemy jakie możliwości daje im ta strona/ aplikacja. Mogą np. zgłosić się do prawnika, jeśli nie wiedzą jak napisać pismo do urzędu, mogą skonsultować się z ekspertem od usamodzielnienia. Znajdą tam nie tylko kontakty, ale również wszystkie prawa i obowiązki, które będą ich czekać na tej nowej drodze. Proces usamodzielniania zaczyna się teoretycznie od 17 roku życia, ale tak naprawdę rozpoczyna się od momentu, gdy dziecko wchodzi do placówki. Już wtedy powinno się tego młodego człowieka przygotowywać na to, że będzie kiedyś prowadził samodzielne życie. Dlatego cieszę się, że zrobiliśmy tą aplikację, bo możemy dotrzeć do szerszej grupy. Staramy się mieć ciekawy, przydatny kontent już dla 16-latków.

Dziecko osiąga pewien wiek i wychodzi z ośrodka opiekuńczo-wychowawczego. Z czym się musi zmierzyć? Jak to wygląda praktycznie? Osoby opuszczające rodzinny dom zwykle mogą liczyć na jakieś wsparcie, a bywa i tak, że w ogóle się nie usamodzielniają… Tutaj takiej możliwości nie ma. Ja myślę, że największa różnica jest taka, że jakichkolwiek rodziców byśmy nie mieli (bo oczywiście sytuacje bywają różne), to zawsze mamy z tyłu głowy, że jak powinie nam się noga, podejmiemy złą decyzję to zawsze możemy wrócić, choć na chwilę i znaleźć kawałek miejsca lub ciepłą zupę. Wychodząc z placówki nie mamy takiego miejsca. Nie możemy wrócić już do placówki, gdy podejmiemy decyzję o odejściu. Możemy ją opuścić mając 18 lat, choć mamy prawo pozostać do 25. roku życia, pod warunkiem, że nadal się uczymy i spełniamy różne wymagania. My zajmujemy się też edukowaniem i wspieraniem dzieci w placówkach, żeby znały swoje prawa i obowiązki. Dzieci mają prawo być pod opieką państwa w trakcie studiów. Często jednak brakuje miejsc w placówkach, bo czekają inne dzieci, więc tworzy się swego rodzaju presja.

W praktyce wygląda to tak, że większość osób, które ukończyły 18 lat wychodzi „w dorosłe życie”. Mają wówczas różne możliwości. Mogą zadecydować, że wynajmą sobie pokój, pójdą mieszkać do cioci, babci (jeśli taką mają) lub do kogoś znajomego – wychodzą i na własną rękę robią wszystko sami. Mogą też skorzystać z pomocy PCPR (powiatowego centrum pomocy rodzinie) i w zależności od tego, jaką mają sytuację i jak długo przebywały w placówce, mają możliwość ubiegania się o różne świadczenia, np. (co zdarza się bardzo rzadko) o mieszkanie socjalne lub chronione (gdzie też są pod pewnym nadzorem, ale nie takim jak w placówce). Jednak na takie decyzje mieszkaniowe czeka się nieraz przez wiele lat, więc ta młodzież i tak jest zmuszona coś wynająć.

Zdarza się, że zgłaszają się do nas osoby, które potrzebują pomocy finansowej przy remontach, bo sprowadziły się do starego, zaniedbanego mieszkania. Niektórzy robią zrzutki na potrzebne rzeczy codziennego użytku (jak czajnik, sztućce, talerze).

W ośrodkach wychowawczych robimy też warsztaty z robienia zakupów i wybierania produktów spożywczych. Taki podstawowy świat (jak zrobić pranie, jak założyć konto w banku, jak wyrobić dowód osobisty) często jest dla tych dzieci nieznany. Posiłki zwykle są wydawane i dzieci nie zawsze wiedzą jak przygotować jedzenie. Żyją trochę jak na koloniach, w wieloosobowych salach. Cieszę się, gdy widzę miejsca w których gotuje się razem.

Jak radzą sobie z codziennością po wyjściu z ośrodka? Na początku mają dużo lęku przed nieznanym. Chyba, że ich sytuacja jest pewna (co się zdarza rzadko) i wiedzą, co będą robić, gdzie będą mieszkać.

My staramy się być z boku i też nie narzucać niczego. Oni wiedzą, że mogą się do nas zgłosić. Jesteśmy dla nich takim supportem. W sytuacjach kryzysowych mogą na nas liczyć.

Czy pomagają im wychowawcy? To tez zależy od miejsca, od pracujących osób, trochę tak jak w domu: jedne rodziny pomagają, inne nie. Są wychowawcy i dyrektorzy z ogromna misją, bardzo zaangażowani, również w edukację tych dzieci, a są miejsca, gdzie nie podejmuje się większych aktywności.

Z czego te osoby się utrzymują? Kieszonkowe to od 20 do 80 pln miesięcznie, do tego często same zaczynają pierwsze prace. Jeśli zostają w placówce, żeby kontynuować edukację, mogą otrzymać miesięczne dofinansowanie (w wysokości 500 pln). Warunkiem przyznania pomocy na kontynuowanie nauki jest złożenie wniosku oraz posiadanie zatwierdzonego indywidualnego programu usamodzielnienia. Mają też prawo prosić o dofinansowanie studiów.

Na czym tutaj polega wasza pomoc? My również wspieramy finansowo edukację podopiecznych. Jeśli np. taka młoda osoba chce zrobić kurs zawodowy lub iść na studia to może się do nas zgłosić i my taką naukę finansujemy. To duże odciążenie dla palcówki.

To wszystko wzięło się z naszych osobistych doświadczeń. Ja sama pamiętam jak zbierałam na prawo jazdy roznosząc ulotki i jak ciężko było mi uzbierać te pieniądze. Dla młodej osoby, która ma taką perspektywę, że może np. zacząć jeździć samochodem, zarabiać robiąc paznokcie (co nie wymaga wielu lat nauki) – to jest naprawdę duża pomoc. Namawiamy ich również do dalszej edukacji kiedy już się trochę usamodzielnią.

Robicie też testy Gallupa.Tak, robimy je na warsztatach, gdy jeździmy po różnych miejscowościach w Polsce. Szkolimy wówczas około 200 osób z pisania CV, rozmowy kwalifikacyjnej, a przede wszystkim podnosimy wiarę w siebie. Właściwie głównym celem tych warsztatów jest to, żeby taka młoda osoba wiedziała, że wszystko jest możliwe. I aby miała takie poczucie, że to, iż jesteśmy z placówki opiekuńczo-wychowawczej nie oznacza, że jesteśmy gorsi od innych. Chcemy tym dzieciom pokazać, że każdy z nas jest równym człowiekiem i każdy z nas ma wiele talentów. Ten test talentów zawodowych daje certyfikat, który namacalnie pokazuje, ile ktoś ma w sobie pięknych rzeczy. Reakcja jest zwykle taka sama „O Boże, ja ma w sobie jakieś talenty!”… Młode osoby mogą potem dołączyć go do CV i to jest dla nich bardzo istotne. Pracodawca wie wówczas, gdzie jest ich mocna strona.

W wielu wywiadach podkreślała Pani, że dzieci z takich placówek często mierzą się z problemem akceptacji i wiary w siebie. Poczucie wartości nigdy nie jest u tych dzieci zawyżone. Rzadko można spotkać osobę, która powie „wierzę, że mi się uda, wierzę w siebie, bo mam w sobie wiele fajnych cech”. Dlatego właśnie nad tym pracujemy.

Brakuje im też wzorców? Zdarzają się fajni psycholodzy, czy opiekunowie w placówce, którzy dobrze z nimi pracują. W tej pracy cały czas chodzi o pokazywanie tym dzieciom pozytywnych aspektów życia i pozytywnych aspektów w nich samych. Jak ma się odpowiednie poczucie własnej wartości to jest się szczęśliwym człowiekiem. Wtedy umiemy o siebie zadbać sami, samodzielność to nie dowód a sposób myślenia. To nasze wewnętrzne dziecko, skrzywdzone przez przykre doświadczenia, nawet jeśli trafi do fajnej grupy ludzi, potrzebuje czasu, żeby zacząć normalnie funkcjonować, przerobić w sobie te sytuacje. Są to tak naprawdę skrzywdzone osoby, które teraz muszą zrozumieć, że te przykre doświadczenia dały im siłę. Dały im moc, żeby przekuć je w coś dobrego.

To są naprawdę wspaniałe, wrażliwe dzieci.

Bardzo wzruszająca historia, którą pamiętam dotyczyła np. chłopca, który w „tabelce marzeń” wpisał, że chce dostać na gwiazdkę legginsy i kucyka pony. Tabelka marzeń, którą publikujemy w październiku/ listopadzie to część naszej akcji świątecznej. Tam dzieci mogą wpisać różne kursy zawodowe oraz wymarzone prezenty od Mikołaja. Myśleliśmy, że to jakaś pomyłka i wrzuciliśmy mu do paczki też inne zabawki. Jednak ten chłopiec, kiedy dostał prezent, zawołał swoją siostrę i dał jej tego kucyka pony i legginsy. Powiedział, że właśnie jego marzeniem było to, aby dać siostrze prezent. Bardzo często dzieci w tabelce marzeń prosiły o prezenty dla swojej rodziny, dla mamy (nawet jeśli nie utrzymywały z nią kontaktu).

To jest charakterystyczne u tych dzieci, że nawet jeśli nie otrzymują wsparcia z zewnątrz to cały czas o tych bliskich osobach pamiętają, licząc, że kiedyś się pojawią. Niestety, doprowadza to do takich sytuacji (mamy czasem takie przypadki), że w momencie usamodzielnienia ci rodzice zaczynają dzieci znowu „kochać”, ale jest to często związane z tym, że te dzieci po prostu same już zarabiają pieniądze i mogą coś sfinansować, stać się podporą.

Co wówczas robicie? To już bardziej zadanie dla psychologa/ psychoterapeuty. Na pewno potrzebne jest wtedy wsparcie polegające na uświadomieniu tym dzieciom, że może nie zawsze warto wchodzić w toksyczną relację, która była bardzo przykra. To niekoniecznie dobre rozwiązanie na pierwszy krok samodzielności.

Chyba we wszystkich ludziach jest takie poczucie, że chcemy być kochani, chcemy być potrzebni, akceptowani. Dlatego niektórzy racjonalizują sobie te sytuacje: to nie było tak, że ten rodzic nas nie chciał, tylko po prostu nie mógł się nami zająć, miał trudne warunki itp.

To oczywiście jest kwestia indywidualna, bo czasem ktoś naprawdę nie miał warunków finansowych, a chciał wychować dziecko. Przypadki są różne. Staramy się, poprzez specjalistów, tłumaczyć tym dzieciom, że wchodzenie na nowo w te relacje nie jest do końca szczere z obydwu stron. Zdarza się zresztą, że rodzice wytaczają dorosłym dzieciom sprawy o alimenty. Na szczęście te sprawy są przegrywane. Nie znam przypadku, żeby jakiś rodzic wygrał. Jednak sam fakt, że trzeba iść do sądu, zeznawać, wziąć prawnika – to nie jest fajne na start.

Wygląda na to, że wsparcie psychologiczne jest tym dzieciom po prostu niezbędne. Mamy osoby, które korzystają z opłacanej przez nas psychoterapii i zachęcamy do tego wielu wychowanków. Psycholog jednak nie kojarzy się dobrze. Staramy się to odczarować. Opowiadam im o wielu sprawach na swoim przykładzie i myślę, że to do nich trafia, więc przekonują się czasem do psychoterapii.

Mamy również psychologa w swojej aplikacji i bardzo zachęcam dzieci, żeby korzystały z pomocy, zapisywały się na psychoterapię. Osobiście uważam, że takie wsparcie i przepracowanie swoich doświadczeń jest potrzebna każdemu kto przeżył coś trudnego.

W jakiej kondycji jest obecnie Fundacja? Czy bardzo odczuwacie skutki pandemii? Mam wrażenie, że po tej pierwszej fali pomocy dla lekarzy, osób starszych, samotnych, przyszedł czas na innych potrzebujących. Pomogła nam niewątpliwie akcja społeczna marki Mary Kay „Dłonie pełne dobra” – zebrali dla nas kilkadziesiąt tysięcy, dodatkowo nasz projekt USAMODZIELNIENI jest wspierany przez Kulczyk Foundation. Nie ukrywam jednak, że mocno odczuliśmy ten okres pod względem finansowym. Na pewno kuleje kwestia naszych cegiełek. Prawie każdy, przez zaistniałą sytuację, dostał „po kieszeni” i na pewno trudniej teraz wspierać innych, jeśli samemu ma się problemy.

Placówki mimo wszystko działają. Podstawowe potrzeby dzieci są zaspokajane. Bardziej zależy nam, żeby wspierać podopiecznych edukacyjnie i psychicznie. Próbujemy sobie jakoś radzić i robić dla dzieci, które są zamknięte w placówkach to, co możemy. Nie można do nich przyjechać, odwiedzić osobiście. Staramy się robić im warsztaty online. Taki kontakt jest dla nich ważny szczególnie, gdy mieszka się w pokoju z kilkoma osobami i czasem nie można wyjść z tego pokoju, bo ktoś inny ma kwarantannę w pokoju obok.

Na początku pandemii zgłosiły się do nas placówki z prośbą o pomoc w pozyskaniu laptopów, żeby dzieci mogły uczestniczyć w zdalnym nauczaniu. Zdarzały się miejsca, gdzie w placówce było 35 uczniów i tylko 2 stacjonarne komputery. Udało nam się zebrać bardzo dużo laptopów. Były też akcje rządowe oraz innych organizacji. Można powiedzieć, że dzięki pandemii te dzieci wreszcie mają dostęp do tego, żeby zdobywać wiedzę poprzez technologię. Możemy teraz robić dużo warsztatów online i dotrzeć do większej grupy. Także są tez plusy tej nowej rzeczywistości.

Jak można wam pomóc? Jeśli chciałabym was wesprzeć jako osoba z zewnątrz to co mogę zrobić (oprócz zakupu „cegiełek”)? Cegiełki od darczyńców są oczywiście dla nas ważne, jako stałe zabezpieczenie, ale taką przestrzenią, gdzie każdy mógłby coś dać od siebie, jest nasza aplikacja. Tam mamy miejsce poświęcone stażom i wiedzy związanej z pracą. Jeżeli ktoś z nas posiada jakiś zawód to może podzielić się informacjami o tym zawodzie (jakie są jego plusy i minusy, na czym dokładnie polega) lub jakąś ciekawą historią ze swojego życia. Mamy też miejsce na filmy instruktarzowe oraz takie, które pokazują różne zawody czy perspektywy. Dzieciaki chętnie to oglądają, bo znajdują dla siebie inspiracje. Jest też zakładka, która zawiera ogłoszenia o pracę czy staże. Jeśli ktoś chciałby zatrudnić takiego młodego człowieka, może zamieścić tam ogłoszenie. Będziemy teraz robić kurs dotyczący pracy online. Wartością są więc dla nas oferty pracy, szczególnie zdalnej, i ciekawie podana wiedza.

Czy jest duża różnica pomiędzy usamodzielnianiem się w dużym mieście, a w małej miejscowości? Z pewnością w dużym mieście łatwiej jest o pracę. Teraz np. mamy taką sytuację, że szukamy już od miesiąca pracy dla wychowanki z Elbląga i naprawdę ciężko jest znaleźć cokolwiek. Poza tym duże miasto daje więcej możliwości pod względem mieszkaniowym.

Małe miejscowości wiążą się też mocno z historią tych dzieci i wiele z nich chce te miejsca opuścić.

Jakie zawody najczęściej wykonują wychowankowie ośrodków? Mogę powiedzieć na podstawie naszej „tabelki marzeń” o jakie kursy najczęściej proszą. Poza kursami językowymi czy na prawo jazdy, zwykle pojawiają się prośby o kursy na wózki widłowe, fryzjerstwo, kursy kosmetyczne – czyli zawody, których można szybko się nauczyć, zdobyć certyfikat i zacząć pracę. Zdarzają się oczywiście prośby o inne szkolenia. Mieliśmy ratowników wodnych, tatuażystkę, która teraz, po kursie, robi tatuaże. Większość młodzieży myśli o tym, żeby jak najszybciej mieć zawód, który umożliwi im zarabianie pieniędzy.

Czyli myślą praktycznie, ale krótkoterminowo. Nie na zasadzie: pójdę na studia, zdobędę wykształcenie w danej dziedzinie… Ja mogę powiedzieć na swoim przykładzie: nigdy nie sądziłam, że mogłabym pójść na studia. Na początek również zrobiłam kurs fryzjerski. Później ta droga tak się potoczyła, że uwierzyłam, iż mogę pójść na studia i zrobiłam to, choć dość późno. W każdym razie to jest ten sam schemat: chcę szybko mieć kompetencje i zarabiać, a też wydaje mi się, że na wyższej uczelni sobie nie poradzę. Nie miałam w ogóle takich myśli, że mogłabym iść na studia. Większość tych dzieci ma właśnie takie przeświadczenie. Choć oczywiście zdarzają się osoby które marzą o studiach - to dla nas duża radość.

Rozumiem, że bez pomocy i motywowania marnują się setki talentów? No właśnie ten test talentów robi cuda. Wiele dzieci zmienia swoje ścieżki zawodowe. Mieliśmy np. podopieczną, która była w liceum chemicznym i chociaż była dobrą uczennicą, w te przedmioty ścisłe musiała wkładać wiele wysiłku, żeby je przyswoić. Po wykonaniu testów Gallupa i rozmowie z coachem okazało się, że ma ona wiele talentów psychologicznych. Postanowiła więc zmienić profil na humanistyczny i teraz szczęśliwie się realizuje studiując psychologię. Opłacamy jej te studia. To jest świetny przykład na to, że poznając swoje mocne strony można nie męczyć się w tym, co robimy.

Warto też przytoczyć historię pewnego chłopca z Fundacji, który miał niepełnosprawność ruchową i lekarze nie dawali mu większych szans, że będzie kiedyś sprawny. On sobie jednak wymarzył, że będzie ćwiczył i przez ćwiczenia ruszy te mięśnie, które pozwolą mu uzyskać sprawność. Bardzo w to wierzył. Przez ileś lat, co roku, zamawiał sobie w tabelce marzeń kolejne elementy do siłowni: najpierw ciężarki, potem ławkę. W ten sposób budował w placówce własną siłownię, nie tylko dla siebie. Namawiał też innych, żeby ćwiczyli. Po wielu latach ćwiczeń ten chłopak normalnie funkcjonuje. Nikt by nie uwierzył, że miał tak poważne problemy. Ma teraz 17 lat i poprosił w ostatnim roku o kurs trenera personalnego. Interesuje się też odżywianiem. Występuje zresztą w naszej aplikacji jako przykład. Nagrał dla dzieci film motywacyjny.

To pokazuje niezłomność wielu podopiecznych. Tak, ale często pojawia się kłopot w mniejszych miejscowościach. Jest tu pewna tendencja, którą zauważam. Otóż wszyscy idą często do jednej szkoły, bo nie mają wyjścia i przykładowo, gdy jedyną szkołą jest szkoła gastronomiczna, wszystkie dzieci w danej miejscowości wybierają te same zawody: kelnerów, kucharzy itp. Dlatego te testy Gallupa pokazują, że możemy nie zatrzymywać się na jakimś etapie, bo mamy inne talenty do wykorzystania.

Jaka panuje atmosfera w placówkach opiekuńczo-wychowawczych? Jak te dzieci się w nich odnajdują? Mam wrażenie, że to jest jak w dużej rodzinie. Oni bardzo mocno się ze sobą trzymają i jeśli nawet są jakieś kłótnie to tak jak między bratem a siostrą. Mogą też na siebie liczyć. Są przyjaciółmi i pomagają sobie nawzajem. Często starsze dzieci opiekują się tymi młodszymi i te relacje są naprawdę ciepłe. Przynajmniej tak to wyglądało w większości miejsc, które odwiedzałam.

Z tego, co Pani mówi, cechuje ich duże współczucie. Jest w nich dużo miłości i ciepła, choć są dość zamknięte, szczególnie na nowe osoby. Wiele z tych dzieci nie mówi w szkole, że są z placówki i tu się pojawia pewien kłopot. Izolują się czasem, bo nie chcą zdradzić tej „tajemnicy”. Nie wchodzą więc w głębokie relacje, bo boją się, że ktoś będzie chciał przyjść do nich do domu. Rówieśnicy często nie wiedzą, że te osoby mieszkają w „domu dziecka”.

Z czego to wynika? Czy dzieci wstydzą się tego? Myślę, że tak. Na swoim przykładzie pamiętam, że nie było mowy (np. w szkole podstawowej), żeby powiedzieć innym dzieciom, że jest się z domu dziecka. To zależy pewnie od miejsca zamieszkania. Ja się wychowałam w mniejszej miejscowości koło Warszawy i tak właśnie było. O tego czasu wiele się zmieniło, ale jak rozmawiam z dziećmi to one jednak cały czas czują, że nie powinny o tym mówić. Obawiają się reakcji i tego, że będą miały jakiś stygmat, zostaną zaszufladkowane.

Co chciałaby Pani od siebie jeszcze przekazać? Chcę powiedzieć, że jest nas wszystkich dużo. Czasem warto być uważnym i wrażliwym, pamiętać, że istniejemy wokół. Niestety w Polsce ten temat nie jest do końca przepracowany. Chciałabym walczyć z takim poczuciem, że jak ktoś jest z „domu dziecka” to jest z nim coś „nie tak”, a często się z tym spotykam. Słynne: „Ty jesteś adoptowany” oznacza że nie pasujesz - dzieci się tym straszą w szkole, domu. Potrzebna jest nam wszystkim akceptacja i zrozumienie. Jesteśmy super! Jesteśmy bardzo wrażliwi, umiemy kochać, wspierać. Wszyscy, których spotykam chcą pomagać. Chcą pracować w schroniskach, w fundacjach. Przez to pragną też pomagać sobie. Zawsze tak jest, że jak pomagamy innym to pomagamy też sobie i to jest piękne. Liczą się dobre intencję - a tych nam nie brakuje!

Fundacja One Day powstała po to, by wspierać młodzież i dzieci z domów dziecka i placówek opiekuńczo-wychowawczych poprzez dwie niezależne inicjatywy: #GWIAZDKĘ ONE DAY organizowaną raz w roku oraz całoroczny projekt #USAMODZIELNIENI. Powstała z własnych doświadczeń i jest tworzona wspólnie z dziećmi.

ZAMÓW

WYDANIE DRUKOWANE E-WYDANIE
  • Polecane
  • Popularne
  • Najnowsze
  1. Psychologia

Uparte dziecko - czy upór należy oduczać?

Wiele typowych cech uparciucha ma związek z jego temperamentem, czyli wrodzoną skłonnością do reagowania w określony sposób. (Fot. iStock)
Wiele typowych cech uparciucha ma związek z jego temperamentem, czyli wrodzoną skłonnością do reagowania w określony sposób. (Fot. iStock)
Uparte dziecko jest powodem wielu naszych frustracji. Nie wiemy, jak je traktować i jak reagować w konkretnej sytuacji. Nie chcemy tolerować złego zachowania. Zanim jednak zaczniemy działać, musimy zrozumieć, skąd się bierze jego upór.

Krzyczy, kopie, gryzie, pluje, wali pięściami – repertuar jego zachowa jest doprawdy imponujący. A wszystko po to, żeby postawić na swoim. Bo co by o małych uparciuchach nie mówić, jedno nie ulega wątpliwości – mają bardzo silne poczucie niezależności. To cecha skądinąd pozytywna. Sprawia, że ludzie nią obdarzeni są stanowczy, pewni siebie, zdecydowani i wytrwali. Niestety, silnemu poczuciu niezależności często towarzyszy nieustępliwość, kłótliwość i buntowniczość, a silna wola dzieci na ogół pozostaje w konflikcie z tym, co rodzice uważają za stosowne i dobre.

Dlaczego ono tak się upiera?

Wiele typowych cech uparciucha ma związek z jego temperamentem, czyli wrodzoną skłonnością do reagowania w określony sposób. Wyobraźmy sobie dwóch maluchów biegających po trawniku. Nagle się przewracają. ¯Żadnemu z nich nic się nie stało, ale jeden krzyczy i płacze, drugi natomiast sam wstaje i śmiejąc się, wraca do zabawy. Sposób, w jaki dzieci zareagowały na upadek, po części odzwierciedla różnice w ich temperamencie.

Jak uczyć spokojnego reagowania?

Niestety bywa, że pewne metody wychowawcze, jak na ironię, nasilają upór dziecka. Rodzice zapominają bowiem, że najskuteczniej uczymy się nie poprzez nakazy, napominanie, tylko przez obserwowanie przykładów (tak zwane modelowanie). Jeżeli więc sami wpadamy w złość w trudnej sytuacji, to jest wielce prawdopodobne, że dziecko zareaguje tak, jak my.

Często stosowana przez dorosłych filozofia „rób, jak mówię, nie jak robię” nie skutkuje, ponieważ modelowanie wpływa na dziecko silniej niż słowa. Dlatego nade wszystko trzeba dawać dziecku dobry przykład. Jeżeli, powiedzmy, zostaniemy wyprowadzeni z równowagi, reagujmy stanowczo, a nie agresywnie. Gdy robimy coś trudnego, bądźmy wytrwali. Niech maluch widzi, że mimo trudności, sukces jest możliwy do osiągnięcia.

Innym sposobem uczenia w ogóle, a w szczególności spokojnego reagowania, jest wzmocnienie (czyli nagradzanie, ale nie należy mylić go z nagrodami materialnymi). To klucz do umiejętności społecznych. Zasada wzmacniania jest prosta. Nagradza się zachowanie, które przynosi jakieś pozytywne efekty, co daje duże prawdopodobieństwo, że pojawi się ono w przyszłości. Trzeba jednak pamiętać, że żadne pojedyncze nagradzanie nie będzie miało istotnego wpływu na zachowanie. Pozytywne wzmocnienia działają bowiem powoli i – żeby w zauważalny sposób wpłynąć na czyjeś zachowanie – muszą się powtarzać.

W jaki sposób wzmacniamy pozytywne reagowanie dziecka? Poprzez dotyk, przytulenie, uśmiech, komplement, miłe spojrzenie, słowa zachęty. To o wiele skuteczniejsze metody niż nagrody materialne takie jak zabawki, słodycze czy pieniądze. I co ważne – takie wzmocnienia wracają potem od dzieci do rodziców. Dokładnie w takiej samej postaci, w jakiej zostały przekazane – uśmiechu, miłego słowa itp.

Jakich pułapek unikać?

Wielu rodziców najchętniej posługuje się jednak inną metodą oduczania uporu – karaniem. Ale trzeba być tu niezwykle ostrożnym, bo nadmiar kar rodzi więcej problemów, niż przynosi korzyści. Jest dla dziecka informacją, czego nie należy robić, ale nie uczy, co robić należy. Rodzi agresję. Częste stosowanie kary osłabia jej skuteczność, dlatego rodzice zaczynają karać coraz dotkliwiej, co może doprowadzić do przemocy.

Ale i wzmacnianie może mieć negatywne skutki, jeżeli nagradzamy (najczęściej w sposób nieuświadomiony) zachowania, które próbujemy wyeliminować.

Klasyczny przykład: Mama robi zakupy z malcem, a on nagle zaczyna domagać się nowej zabawki. Na nic zdają się tłumaczenia. Dziecko płacze, krzyczy, rzuca się na podłogę. Mama próbuje go uspokoić i pocieszyć. Ale to nie skutkuje. Więc zrezygnowana i zła, dla świętego spokoju, kupuje mu zabawkę.

Co się stało podczas tego zdarzenia? Nagrodzony został płacz i krzyk. Czego mały Jaś się nauczył? Że płaczem i krzykiem może nie tylko zwrócić uwagę, ale i dostać to, co chce. Następnym razem, gdy znowu czegoś zechce, prawdopodobnie zacznie płakać i krzyczeć. A my znów mu ulegniemy. Psychologia nazywa to pułapką pozytywnego wzmocnienia.

Podobny pojedynczy incydent nie wpłynie na zachowanie dziecka. Jeżeli jednak takie sytuacje będą się zdarzały częściej, może to prowadzić do eskalacji uporu. Ponieważ z pewnością nie chcemy wzmacniać złego zachowania dziecka, musimy przeanalizować swoje postępowanie. Czy nie nagradzamy złego zachowania dziecka? Jeżeli odkryjemy, że i owszem, musimy natychmiast zaprzestać tych praktyk. Nie dziwmy się jednak, że może okazać się to bardzo trudne. Stare nawyki nie tak łatwo bowiem zmienić.

Dzieci często upierają się, aby uniknąć tego, czego nie lubią. Częsty przykład: Mówisz dziecku, aby pozbierało porozrzucane zabawki. Ono tego nie robi, więc powtarzasz polecenie kilkakrotnie, aż w końcu tracisz cierpliwość i zaczynasz je strofować. Na co malec reaguje płaczem, mówi, że jesteś wstrętna i ucieka do innego pokoju. Dochodzisz do wniosku, że pozbieranie zabawek nie jest warte tylu nerwów. I w końcu robisz to sama.

Co się zdarzyło tym razem? Otóż malec nauczył się, że płacząc i uciekając od ciebie, osiąga to, że przestaje być strofowany i nie musi wykonywać poleceń. To z kolei przykład pułapki negatywnego wzmocnienia. Specyfika bliskich związków w rodzinie powoduje, że jej ofiarami są zarówno rodzice, jak i dzieci.

Amerykański psycholog Gerald Patterson przeprowadził na ten temat badania i odkrył coś, co nazwał procesem przymusowym. Zachodzi on w wielu rodzinach, w których są uparte dzieci. Ich zachowanie staje się coraz gorsze, a zdolność rodziców do kierowania dzieckiem maleje. Uparciuch coraz częściej ma napady złości, a rodzice częściej krzyczą i wymierzają coraz mocniejsze klapsy. I tak powstaje błędne koło.

Naukowcy zdefiniowali cechy, które obserwuje się u większości uparciuchów:

  • Gwałtowny sposób reagowania,
  • Trudności w przystosowaniu się do nowych sytuacji i zadań,
  • Wytrwałość. Ta cecha ma zazwyczaj pozytywne skutki, ale u uparciuchów przybiera negatywne formy. Takie dzieci są zazwyczaj zawzięte i bez przerwy czegoś się domagają,
  • Niestabilność emocjonalna. Nastroje uparciuchów ciągle się zmieniają, ale przeważają te złe. Dlatego uparty malec nieustannie marudzi i grymasi. Może to wynikać z jego temperamentu, ale także z wychowania. W jakich proporcjach? Tej kwestii nie da się rozstrzygnąć jednoznacznie. Wiele badań sugeruje, że cechy temperamentu upartego dziecka mogą się zmieniać w miarę jego rozwoju. A to znaczyłoby, że nie są one biologicznie utrwalone, ale że są to raczej pewne skłonności, które mogą być modyfikowane przez wychowanie i środowisko.

Co robić, żeby zmniejszać upór dziecka?

  • Staraj się dawać dziecku możliwość wyboru. Dzieci niemogące się spełnić, próbują osiągnąć cel upartymi naleganiami, natomiast gdy są pewne siebie – negocjują. Kiedy jednak dokonają dobrych wyborów, powinny usłyszeć słowa pochwały.
  • Nie dyskutuj, gdy dziecko coś wymusza. Wstrzymaj nalegania: „Już mi wszystko powiedziałeś, teraz muszę się nad tym zastanowić”.
  • Mów jasno o regułach postępowania, oczekiwaniach i ograniczeniach. Godzina na placu zabaw i ani chwili więcej. Dwa ciasteczka. Dla upartych dzieci chwila twojego wahania jest oznaką słabości, a jednocześnie sygnałem, co by tu można jeszcze wskórać.
  • Pozwól dziecku samemu wyznaczać granice, których nie należy przekraczać. Czasami rodzice narzucają nieposłusznym dzieciom tyle ograniczeń, że czują się one zbyt skrępowane.
  • Zachęcaj do zaprzestania marudzenia. Starszym dzieciom tłumacz, że nikt nie lubi marud.
  • Zamieniaj wadę w zaletę: Naucz dziecko, jak uporem zdobywa się laury.

  1. Psychologia

Pochwały są ważne dla dziecka

Wbrew powszechnym opiniom, dziecko często nagradzane i chwalone stara się być jeszcze lepsze. (Fot. iStock)
Wbrew powszechnym opiniom, dziecko często nagradzane i chwalone stara się być jeszcze lepsze. (Fot. iStock)
Wszyscy od chwili urodzenia pragniemy dwóch rzeczy: akceptacji i samorealizacji. Dzięki tym aspektom osiągamy potem sukces i spełnienie w zgodzie z sobą i ze światem. Pierwszymi osobami dającymi akceptację i rozwijającymi talenty są rodzice, następnie nauczyciele, partnerzy i szefowie. Każda z tych osób wpływa na nasz rozwój.

Jednak często te dobre intencje rozmijają się z efektami. Problem polega na tym, że, wpływając na innych, ludzie koncentrują się na korygowaniu naszych zachowań poprzez udzielanie informacji krytycznych, pokazywanie błędów i wad. Nie byłoby nic w tym złego, gdybyśmy jednocześnie słyszeli także informacje pozytywne i mieli podkreślane zalety. W naszej mentalności ukształtował się nawyk narzekania, krytykowania innych oraz skupiania uwagi na błędach. „No nie, znowu zrobiłeś to nie tak, jak powinieneś”, „Czwórka w szkole! Dlaczego nie piątka?!”, „Dlaczego zawsze musisz przypalić obiad?”. „Znowu się pani spóźniła!”. „Dlaczego nie zrobiłeś wszystkich rzeczy, co jest z tobą nie tak?”. - Pewnie wiele razy spotkaliśmy się z takimi zarzutami, a może sami stawiamy je innym. Wychowując dzieci, zarządzając zespołami ludzkimi, najłatwiej przychodzi zwracanie uwagi na błędy i to, co innym się nie udało.

Nagminna krytyka wpływa ujemnie na relacje między ludźmi, motywację do pracy i rozwój, a krytykowana osoba zaczyna rozwijać niechęć do osoby krytykującej, którą będzie jednak ukrywać. Krytykowanie może zmobilizować kogoś na krótką metę do zmiany postępowania, ale na dłuższą działa zniechęcająco. Dlatego wszystkim polecam inną postawę – docenianie naszych bliskich czy współpracowników, chwalenie, gdy ktoś zrobi coś dobrze, nawet jeśli to jest jakaś drobnostka, cieszenie się z sukcesów i osiągnięć drugiej osoby, wspólne ich świętowanie, szczere komplementy.

Pochwały z perspektywy wychowania dziecka:

Wbrew powszechnym opiniom, dziecko często nagradzane i chwalone stara się być jeszcze lepsze. Z drugiej strony – dziecko stale krytykowane dochodzi do wniosku, że jego wysiłki i tak nie mają sensu, skoro rodzice okazują jedynie niezadowolenie. Pochwały i zachęty pomagają dziecku w kształtowaniu samooceny, budują wiarę we własne możliwości, pomagają lepiej radzić sobie z problemami, dają poczucie bezpieczeństwa. Są silnym fundamentem dla poczucia własnej wartości w dorosłym życiu.

Jak skutecznie chwalić dziecko?

Aby chwalenie było skuteczne:
  • Pochwały muszą być skierowane na konkretne zachowania, nie stosuj pochwał ogólnych.
  • Nagradzaj dziecko za dobre zachowanie.
  • Chwal każdy mały kroczek dziecka ku pożądanemu zachowaniu.
  • Próbuj „wyłapać” dobre zachowanie u dziecka i chwal je.
  • Pochwal dziecko, kiedy zaprzestało negatywnego zachowania.
Chwaląc, pamiętaj:
  • Opisz, co widzisz – np. „Widzę misie poukładane na półce i klocki w pudełkach”.
  • Opisz, co czujesz – np. „Przyjemnie jest wejść do twojego pokoju i zobaczyć porządek”.
  • Podsumuj godne pochwały zachowanie dziecka – np. „Cieszę się, że potrafisz sam uporządkować swoje zabawki”.

Pułapki i szanse dobrej pochwały:

  • Gdy oceniamy zachowanie lub twórczość dziecka mówiąc „ładnie, ślicznie, pięknie” dziecko nie wie, co tak naprawdę nam się podoba. Ważne, żeby nasza pochwała była opisowa i szczegółowa, a nie ogólna. Dzięki temu dziecko zobaczy, że jesteśmy naprawdę nim zainteresowani.
  • Unikaj takiej pochwały, w której ukryte jest przypomnienie wcześniejszego niepowodzenia dziecka – np. „No widzisz – jak chcesz, to potrafisz”.
  • Rujnuje naszą pochwałę wyraz „ale” – np. „Cieszę się, że posprzątałeś swój pokój, ale szkoda, że ubrania nadal leżą na krześle”.
  • Lepiej unikać komunikatów „Jestem z ciebie taka dumna”, powiedzmy raczej: „Możesz być z siebie dumny” – dziecko wtedy nabiera pewności siebie.

  1. Psychologia

Mamo, jestem brzydka

Dziewczynki identyfikują się z mamami, ważne więc, jaki my, dorosłe kobiety, mamy stosunek do własnego ciała, co o sobie mówimy. (Fot. iStock)
Dziewczynki identyfikują się z mamami, ważne więc, jaki my, dorosłe kobiety, mamy stosunek do własnego ciała, co o sobie mówimy. (Fot. iStock)
Jak w głowie dziewczynki powstaje obraz własnego ciała? Czemu tak często jest negatywny? O tym, jaki wpływ na to mają matki – z dr hab. Katarzyną Schier rozmawia Ewa Pągowska. 

"Jestem brzydka”. Jak takie przekonanie powstaje w głowie kilkuletniej dziewczynki?
Jednym z głównych powodów może być zaburzony proces kształtowania się obrazu ciała. Obraz ciała jest częścią „ja cielesnego”, czyli pierwszego „ja”, jakie buduje człowiek. Przyjmuje się, że powstaje około 6. roku życia. Przez pierwsze lata zyskujemy wiedzę m.in. o tym, jak jesteśmy zbudowani, świadomość, że np. mamy twarz, chociaż możemy ją zobaczyć tylko w lustrze. Budujemy stosunek emocjonalny do ciała i jego poszczególnych części. Co ważne – to wszystko tworzy się relacyjnie, a więc w bliskości z drugą osobą.

Jak to się dokładnie odbywa?
Ogromną rolę w kształtowaniu obrazu ciała odgrywa dotyk. Dowiedziono, że jeśli jest częsty i czuły, małe dziecko otrzymuje informację, że jego ciało, a więc ono samo, jest piękne i warte miłości. Pomiędzy niemowlęciem a jego głównym opiekunem, czyli najczęściej matką, dochodzi do bardzo dużej liczby epizodów interakcyjnych – małych, codziennych sytuacji, w których dziecko uczy się, jak jego ciało jest odbierane. Dotyk pomaga też nauczyć się granic, czyli tego, gdzie kończy się ono samo, a gdzie zaczyna druga osoba. Ma to bezpośredni związek z późniejszą umiejętnością określania granic na poziomie emocjonalnym. Dlatego zabiegi pielęgnacyjne, takie jak przewijanie i kąpiel, nie powinny być tylko mechanicznym wykonywaniem koniecznych czynności. Ani, co gorsze, wykonywane z dezaprobatą, jak to zdarzyło się w przypadku pewnej dziewczynki. Kiedy była niemowlęciem, rodzice nie radzili sobie z zapachem jej kupy i przewijając dziecko prychali z obrzydzeniem. Dziewczynka później, w wieku kilku lat, myślała, że jest wstrętna, bo śmierdzi, chociaż nie miało to nic wspólnego z prawdą.

Czyli dziewczynce, która czuje się brzydka, we wczesnym dzieciństwie zabrakło dotyku matki?
Możliwe, ale dotyk to jeden z wielu elementów. Jak twierdził brytyjski pediatra i psychoanalityk Donald Woods Winnicott, szalenie ważne jest to, co dziecko widzi w oczach matki. Czy siebie jako wcielenie Wenus lub Apolla – czy przerażenie, chęć rywalizacji, depresję, wycofanie lub nawet echa konfliktu z partnerem. Jeśli nie ma tam miejsca na miłość i akceptację, to emocjonalny ból, jaki odczuje dziecko, można porównać do sytuacji porzucenia.

A kiedy dziewczynka ma już kilka lat, znaczenia nabierają słowa, zwłaszcza mamy…
Dziewczynki identyfikują się z mamami, ważne więc, jaki my, dorosłe kobiety, mamy stosunek do własnego ciała, co o sobie mówimy. Łatwo sobie wyobrazić, jak będzie myśleć o sobie córka matki, która wiecznie się odchudza. Takiej, która wciąż narzeka na swój wygląd, nigdy nie ma się w co ubrać i za każdym razem, kiedy staje przed szafą, dochodzi niemal do katastrofy.

Przekazami, które mogą utrudniać dziewczynce akceptację jej ciała, są też te negujące kobiecość np.: „kobiety mają ciężko”, „zobaczysz, urodzisz dziecko, to też przytyjesz”. Często wypowiadają je mamy, które podświadomie są niezadowolone z tego, że urodziły córkę. Mogą postrzegać ją jako rywalkę. Zachowują się więc jak macocha z bajki, która chce usunąć Królewnę Śnieżkę, żeby pozostać najpiękniejszą. To wcale nie taka rzadka sytuacja, kiedy matka nie radzi sobie z tym, że córka dorasta, i próbuje nieświadomie zniszczyć w niej kobiecość. Z zazdrości o jej młodość i szanse, jakie ma przed sobą. Oczywiście na kształtowanie się prawidłowego obrazu ciała źle wpływają też negatywne uwagi na temat wyglądu, jak np.: „z takim kołtunem na głowie nie wyjdziesz”, „fatalnie wyglądasz w tych spodniach”, „jesteś za gruba – mówię to dla twojego dobra”.

Na forach internetowych znalazłam sporo wypowiedzi mam, które pisały, że ich córki są „grubasami” i „nie mogą przestać się obżerać”.
Jeśli nie stwierdzono, że przyczyną otyłości czy nadwagi dziecka (te dwa stany należy różnicować) jest jakaś choroba, a tylko, jak określa to mama, fakt, że jej dziecko „się obżera”, to ja pytam: dlaczego to dziecko musi się obżerać? Dlaczego poprzez jedzenie musi regulować swoje napięcie? W psychologii klinicznej otyłość prosta jest często wiązana nie tylko ze złymi nawykami żywieniowymi i brakiem ruchu, ale także z zaburzeniami więzi. Zamiast koncentrować się na technikach odchudzania, zajęłabym się poszukiwaniem rzeczywistych przyczyn takiej otyłości. Zwłaszcza gdy mama używa określeń, jakie pani zacytowała. Jeśli ona jest wściekła, że ma „grubego, brzydkiego bachora”, to nawet gdy nie powie tego dziecku, ono to wyczuje i tak właśnie będzie o sobie myśleć.

Skąd u matki biorą się takie odczucia?
Prawdopodobnie z jej osobistych doświadczeń. Być może w dzieciństwie wstydziła się otyłej mamy albo sama cierpi z powodu nadwagi – szczególnie gdy słyszy krzywdzące komentarze od partnera. Z moich doświadczeń terapeutycznych wynika, że zatrważająco często mężczyźni mówią do swoich kobiet „gruba babo” lub „znów się nażarłaś”. Nic dziwnego, że później widok córki z nadwagą budzi w tych kobietach lęk, niechęć i wstyd, że są złymi mamami, skoro do tego dopuściły.

Na kształtowanie się obrazu ciała ogromny wpływ mają też rówieśnicy.
Ostatnio słyszałam o czterolatce, która chciała się odchudzać, bo usłyszała w przedszkolu, że ma duży brzuszek. Podobała mi się reakcja jej taty. Nazwał to wszystko grandą, a potem pokazał córce w gazetach i książkach jej rówieśniczki. Wytłumaczył, że w tym wieku wszystkie dzieci mają podobne brzuszki. To wystarczyło. Tata zadziałał jak tarcza.

Rodzice muszą pełnić funkcję korektywną wobec informacji z zewnątrz. Także tych płynących z mediów. Przecież już małe dziewczynki starają się dopasować do lansowanego wzorca piękna. Chcą wyglądać jak Barbie, a to przecież niemożliwe. Ta lalka ma proporcje, które w naturze nie występują! Proszę zobaczyć, jak trudno w takiej sytuacji być zadowoloną ze swego wyglądu. Czasem zdarza się wręcz, że mała dziewczynka obejrzy konkurs piękności dla małych dzieci, oceni, że nie miałaby w nim szans i stwierdzi: „jestem brzydka”. Przy okazji chciałabym stanowczo odradzić wysyłanie małych dziewczynek na konkursy piękności. One nie rozumieją tego, co się dzieje i bardzo przeżywają porażkę. Czują, że sprawiły zawód mamie i tacie, i cierpią.

A jeśli dziewczynka mówi: „jestem brzydka” i to nie ma nic wspólnego z konkursem piękności?!
Trzeba dowiedzieć się, dlaczego uważa się za brzydką. Można poprosić, żeby siebie narysowała. Potem razem obejrzeć rysunek i porozmawiać o poszczególnych częściach jej ciała. Zapytać, co konkretnie i dlaczego jej się nie podoba. Odpowiedzi mogą być naprawdę zaskakujące. Może na przykład nie podoba jej się fakt, że rosną jej piersi. To z kolei jest spowodowane lękiem przed dorosłością, którego dziecko sobie po prostu nie uświadamia.

My jednak możemy się domyśleć, że ta postawa wynika np. z matczynej dezaprobaty dla własnej kobiecości i swojego życia. Bez względu na przyczyny, warto częściej powtarzać córce, że dla nas jest najpiękniejsza. Ale takie słowa muszą wypływać z potrzeby chwili i być wypowiadane z miłością.

A starsze dziewczynki? Mam wrażenie, że „zadowolona ze swego wyglądu nastolatka” to oksymoron.
Trochę tak. Ale pamiętajmy, że z okresem dojrzewania wiąże się też wiele dobrego, jest uważany za drugą rozwojową szansę. W tym czasie wszystko się przebudowuje, kształtuje się osobowość, zmienia sposób widzenia świata. Mama może wtedy stanowić ważne wsparcie w rozwoju „ja” seksualnego. Jeśli we wcześniejszym okresie były jakieś problemy w relacji mama – córka, to teraz można je naprawić.

Dorastające córki ze swoimi matkami najczęściej się kłócą. Może lepiej powstrzymać się od wszelkich uwag dotyczących wyglądu nastolatki?
To zależy, czego dotyczą i w jaki sposób będą wypowiedziane. Warto zachować delikatność, ale nie milczenie. Wczesną wiosną widziałam w metrze dziewczynkę w okresie dorastania, która była bardzo lekko ubrana. Dekolt jej bluzki był tak duży, że niemal wychodził z niego biust. Jej strój nie pasował ani do miejsca, ani do temperatury. W moim odczuciu ta dziewczynka była całkowicie niezaopiekowana. Zabrakło kogoś, kto by z nią porozmawiał, zanim wyszła z domu. Mama w trosce o bezpieczeństwo i zdrowie córki musi czasem pozwolić sobie na pewne uwagi. Nie tyle krytykować i zabraniać, ile mówić o ewentualnych konsekwencjach.

Czasem wydaje nam się, że córka ubrała się po prostu brzydko.
Zasada jest prosta: małe dzieci się ubiera, starszym daje ubrania do wyboru, a strój nastolatka się toleruje. Styl ubierania tego ostatniego jest częścią poszukiwań własnej tożsamości, sposobu wyrażania siebie. Warto powstrzymać się od komentarzy: „znów na czarno, nałóż wreszcie coś kolorowego”. Nie ma nic gorszego niż matka, która ma w głowie idealny obraz nastolatki. Tego, jak powinna wyglądać, ubierać się i zachowywać. I która do takiego wyimaginowanego obrazu stara się dopasować swoją córkę.

A jeśli rodzice od zawsze powtarzają, że jest najpiękniejszą dziewczyną na świecie. To źle?
Skąd. Dziewczynka powinna żyć w przekonaniu, że dla swoich rodziców jest najpiękniejsza na świecie, że jest ich królewną. Trzeba więc prawić jej komplementy, prawdziwe. Koncentrować się na tym, co ma dobrego, ładnego... Ona nie może żyć w iluzji, bo kiedyś ktoś powie jej prawdę i zupełnie nie będzie umiała sobie z tym poradzić. Trzeba pokazać jej, że ma np. piękną buzię i trochę mniej zgrabne nogi. Powiedzieć prawdę.

Jeśli uwagi matki wynikają z jakichś nie do końca uświadomionych uczuć – lęku, zazdrości czy złości – to wtedy bolą. Ale jeśli kieruje się dobrymi intencjami i troską o córkę i jej wygląd, to zwykle bez problemu potrafi sformułować zdania, które nie ranią. Niedobrze mówić np.: „masz brzydką cerę”. Lepiej powiedzieć: „coś ci się zrobiło na buzi, chodź pójdziemy z tym do kosmetyczki”. I iść!

Dr hab. Katarzyna Schier psycholożka, psychoterapeutka. Podstawowe obszary jej zainteresowań naukowych: relacja psychika – ciało, czyli problematyka rozwoju i zaburzeń Ja cielesnego oraz geneza i leczenie zaburzeń psychosomatycznych; ukryte formy przemocy w rodzinie (odwracanie ról czyli parentyfikacja); mechanizmy rządzące psychoterapią. 

  1. Psychologia

Ojciec i syn - ktoś taki jak ja

Wszyscy synowie świata wiedzą: bez mądrego ojca życie syna nie ma smaku. (Fot. iStock)
Wszyscy synowie świata wiedzą: bez mądrego ojca życie syna nie ma smaku. (Fot. iStock)
Świat przez wieki odciągał mężczyzn od ojcostwa, stawiał przed nimi inne zadania: polowania, wojny, pracę. A mężczyźni wnoszą do wychowania, zwłaszcza synów, coś, czego nie da się zastąpić.

Robert, lat 36, właściciel firmy budowlanej, ojciec 16-letniego Kacpra: – Dość wcześnie zostałem rodzicem, więc na początku były same obawy, czy sobie poradzimy. Potem przyszły pytania o to, jakim powinienem być ojcem. Sam wychowywałem się tylko z mamą, tata odszedł od nas, jak miałem niecałe dwa lata i potem w ogóle się mną nie interesował. Moja żona od początku podkreślała, że mam być dla synka taki jak ona – czuły, opiekuńczy, a już na pewno inny niż jej ojciec, który był silny i autorytarny. Nie zawsze mi to wychodziło, ale bardzo się starałem. Od początku równo dzieliliśmy się z żoną opieką nad Kacprem. Wstawałem, gdy w nocy płakał, kąpałem go, wychodziłem na spacery. Ale nie czułem się w tej roli pewnie. Gdy zostawałem z nim sam, byłem mokry ze strachu, że coś źle zrobię. Gdy syn płakał, dwoiłem się i troiłem, ale nic to nie dawało. A wystarczyło, że żona brała go na ręce i od razu się uspokajał.

Toczą się spory na temat roli ojca w pierwszym okresie życia dziecka. Czy potrzebny jest niemowlęciu tak jak matka? Czym różni się macierzyństwo od ojcostwa? Efektem tych sporów jest niepewność ojców co do swojego miejsca przy niemowlęciu.

Tymczasem psychologowie nie mają wątpliwości, że ojciec potrzebny jest synowi od początku. Lothar Schon, niemiecki psycholog i psychoterapeuta, w książce „Synowie i ojcowie” pisze, że wyłączne relacje niemowlęcia z kobietami prowadzą między innymi do tego, że mężczyźni są odbierani przez nie jako obcy i budzący lęk. Zdaniem niemieckiego psychologa rola świeżo upieczonego ojca polega więc na tym, że jest inny niż matka. „Choć czasami ojcowie mogą postępować ze swoimi dziećmi »po matczynemu«, a matki »po ojcowsku«, z punktu widzenia dziecka ważne jest tu doświadczenie różnicy w triadycznej relacji ojciec – matka – dziecko” – pisze. Według psychologa dopiero w tym trzyosobowym związku syn może doświadczać samego siebie jako autonomiczną istotę.

Jak hałasować i kiedy przestać

Robert: – Nie do końca odnalazłem się w roli ojca niemowlęcia, ale już ojcostwo przedszkolaka sprawiało mi dużą radość. Na początku dogadywaliśmy się bez słów (Kacper zaczął późno mówić). Wyciągał ręce i to był znak, że mam go podrzucać do góry. Uwielbiał turlanie, zapasy, potem boksowanie. Gdy grzebałem w samochodzie, siadał za kierownicą. Lubił ze mną majsterkować i kopać piłkę. Ale miał też okres zakochania w mamie. Mawiał, że się z nią ożeni, odpychał mnie, gdy się do niej zbliżałem. Wstyd się przyznać, ale byłem zazdrosny o tę ich miłość.

– Ojciec na początku jest kimś w rodzaju wybawcy syna z ramion matki, intruza zakłócającego ich bliskość – mówi psycholog Jarosław Przybylski. – Z punktu widzenia emocjonalnego rozwoju syna rola ojca jest niezwykle ważna, bo wkracza on między nich jako ten trzeci, co otwiera syna na nowe doświadczenia.

Jednym z tych odmiennych doświadczeń są typowo męskie zabawy, np. siłowanie. Bardziej gwałtowne niż zabawy z matką. Stąd też obawy, że ojcowie wyrządzą synom krzywdę. To są jednak zabawy wspólne ojcom i synom na całym świecie. Australijski psycholog Paul Whyte powiedział nawet: „Jeśli chcesz, żeby ci się dobrze układało z synami, naucz się mocować”. O co w tym męskim siłowaniu chodzi? Steve Biddulph, amerykański psycholog w książce „Wychowywanie chłopców” pisze: „Takie mocowanie na niby to bardzo istotna lekcja dla wszystkich chłopców: uczy, jak się bawić, hałasować, a nawet złościć, a jednocześnie, kiedy przestać. Dla mężczyzny, który musi żyć z testosteronem, to bardzo ważne. Jeśli żyjesz w męskim ciele, musisz nauczyć się nim kierować”.

Z kolei niemiecki psychoanalityk James Herzog badający znaczenie dziecięcych zabaw odkrył, że te z ojcami uczą synów radzenia sobie z silnymi emocjami. Okazuje się, że siłowe zabawy nie tylko wywołują emocje, ale też pokazują, jak je opanować. Jest jeszcze jedna ważna ich zaleta – pomagają synom identyfikować się z ojcem, czyli postrzegać go jako „kogoś takiego jak ja”.

W poszukiwaniu męskiej tożsamości

Robert: – Wszystkie poprzednie problemy to nic w porównaniu z obecnymi. Kacper jako zbuntowany nastolatek stał się nie do zniesienia. Nie szanuje matki, mnie lekceważy. Ma nam wszystko za złe. Najważniejsi są koledzy, tylko z ich zdaniem się liczy. Opuścił się w nauce. Bywa agresywny. Łapię się na tym, że wolę zostawać dłużej w pracy niż walczyć z nim i wysłuchiwać pretensji żony. Mimo starań ojcostwo mi chyba nie wyszło.

Bycie ojcem nastolatka wymaga nie tylko cierpliwości i spokoju, ale przede wszystkim wiedzy na temat męskiego dorastania. Za większość zmian fizycznych i psychicznych odpowiada testosteron (jego poziom u nastolatka wzrasta niemal 800 razy). Większość chłopców w tym wieku staje się konfliktowa, niespokojna i humorzasta.

To normalne, że nastolatek krytykuje ojca, że najważniejsze jest dla niego zdanie kolegów. Odcinając się od niego, syn szuka swojej męskiej tożsamości. Psychoanalitycy mówią nawet o potrzebie symbolicznego zabójstwa ojca (deidealizacji), która stanowi najważniejsze zadanie tego okresu w męskim rozwoju.

Syn na ogół przerasta ojca. W jego głowie rodzi się więc niepokój: jeśli ojciec nie może mnie już chronić, ponieważ sam jestem od niego silniejszy, to kto powinien to robić? Staje się dla ojca pod wieloma względami (sport, kobiety) rywalem, co w obydwu budzi lęk. Skutkiem tych lęków może być zarówno wzmożenie agresji w ich wzajemnych kontaktach, jak też ich unikanie. Lothar Schon uważa, że obydwaj muszą przejść przez okres żałoby: syn musi odżałować stratę wszechmocnego i opiekuńczego ojca, podczas gdy ojciec powinien pogodzić się z tym, że nie będzie synowi potrzebny tak jak wcześniej. Dojrzewanie syna stanowi dla ojca tak samo groźne i trudne do opanowania zadanie jak dla dorastającego chłopca. Ojciec krok po kroku traci rolę opiekuna. Syn – nagle rezygnuje z jego opieki, podważa jego autorytet, kwestionuje jego siłę.

Steve Biddulph uważa, że w tym okresie ojcowie (także matki) najczęściej zawodzą chłopców. Co im bowiem oferują? Więcej nauki, rutynowych działań, traktowanie jak małe dzieci, nieustanną kontrolę. Tymczasem oni są gotowi do podjęcia poważnych zadań. Czasem potrzebne jest zainspirowanie syna do czegoś, co go zafascynuje, nakłoni do twórczego wysiłku, wciągnie w jakąś pasję, która doda mu skrzydeł. Biddulph pisze: „Wszystkie kłopoty, o których rodzice śnią w sennych koszmarach (ryzykanctwo, alkohol, narkotyki), pojawiają się, ponieważ nie znajdujemy ujścia dla pragnień młodych ludzi marzących o sławie i bohaterstwie. Chłopcy obserwują otaczającą ich społeczność i nie widzą nic, w co mogliby uwierzyć lub do czego chcieliby się przyłączyć. Chcieliby skoczyć w jakiś lepszy świat, gdzieś wyżej, ale wokół siebie nie widzą takiego miejsca”.

Uwolnić syna

Robert szuka dziś pomysłu na relacje z synem. Sam wychował się bez ojca, więc nie ma się do czego odwołać. – Kacper kontestuje wszystkie moje pomysły. Na razie zdezerterowałem. Żona podsuwa mi książki o dorastaniu, ale w nich są same komunały: czekać, rozumieć, wspierać. Pytam: jak?

Na dobre relacje ojca z dorastającym synem nie ma przepisu. Są wypadkową ich charakterów, drogi życiowej, inteligencji, poczucia humoru. To jednak ojciec powinien być przewodnikiem przeprowadzającym syna do dorosłości. Dawniej praktykowano inicjację chłopców w świat męski. Mężczyźni z plemienia Lakota (które poznaliśmy dzięki filmowi „Tańczący z wilkami”), szczycącego się wyjątkowo dobrymi relacjami między mężczyznami a kobietami, zabierali 14-latka w góry. Siedział na szczycie i pościł, czekając na wizję, a raczej na halucynacje spowodowane głodem. Słyszał rzekome ryki pum, a w rzeczywistości krzyki mężczyzn z plemienia, czuwających, aby nic mu się nie stało. Gdy w końcu młodzieniec powracał do plemienia, odpowiednio świętowano jego odwagę. Od tego dnia przez dwa lata nie wolno mu było zwracać się bezpośrednio do matki. Lakotowie wierzyli, że gdyby chłopiec zaraz po przejściu rytuału inicjacji zwrócił się do świata kobiet, nigdy nie przekroczyłby progu dorosłości. Po dwóch latach odbywała się ceremonia ponownego połączenia matki i syna. Już jako dorosłego mężczyzny. Dla matek Lakotów nagrodą za „uwolnienie synów” była pewność, że powrócą do nich jako pełni szacunku i przyjaźni ludzie. – Dzisiaj oczywiście trudno polecać podobne rytuały – mówi Jarosław Przybylski. – Ale jakaś forma męskiej inicjacji pod okiem ojca bardzo by chłopcu pomogła stać się mężczyzną. Może wyprawa rowerowa z plecakami i z namiotem? W góry? Na żagle? Ważne, żeby byli razem (może być z chłopcem inny przyjazny dorosły) i aby ta wyprawa wymagała nieco wysiłku. Bo to między innymi wysiłek, pokonywanie słabości i lęków budują w chłopcu poczucie własnej wartości.

Psychologowie zauważają, że współcześni mężczyźni tkwią często w pozbawionych bliskości albo infantylnych relacjach przez całe życie. Powód? Między innymi to, że nie przechodząc męskiej inicjacji, nigdy do końca nie uwalniają się od matek. Dlatego wobec kobiet zachowują się niedojrzale i są od nich zależni. Obawiają się zaangażowania w związki, gdyż to kojarzy się im z nieustanną kontrolą, tak jak w relacji z matką. Nie wchodzą też do społeczności mężczyzn, traktują ich nieufnie i mają niewielu prawdziwych przyjaciół. Wyrastają więc na ludzi, którzy nie przynależą ani tu, ani tam. W dużej mierze dlatego, że w ich życiu zabrakło ojca.

Nigdy nie jest za późno na zmiany, choć trudniej naprawiać źle zbudowane relacje, niż budować je od początku na mocnych fundamentach. Ojciec nie powinien odkładać niczego na później, bo kiedyś nastoletni syn zamknie drzwi swego pokoju i nie będzie zainteresowany kontaktem. Ojciec musi w końcu uwierzyć w siebie i pozbyć się kompleksów. Mimo napięć relacje syna z nim mogą być bardziej stabilne niż te z emocjonalną matką. Ojciec może zbudować autorytet, stać się ostateczną instancją, do której syn będzie się odwoływał. Wszyscy synowie świata wiedzą: bez mądrego ojca życie syna nie ma smaku.

  1. Psychologia

Skąd się biorą zestresowane dzieci?

Siłę i odporność psychiczną mogą budować u dzieci rodzice, którzy zbudowali te cechy u siebie. (Fot. iStock)
Siłę i odporność psychiczną mogą budować u dzieci rodzice, którzy zbudowali te cechy u siebie. (Fot. iStock)
Za radzenie sobie ze stresem odpowiedzialne są siła i odporność psychiczna. A one nie są dane raz na zawsze. Dlatego rodzice nadwrażliwych dzieci powinni podejść do tego problemu zadaniowo: Co muszę dla dziecka zrobić, żeby sobie lepiej w życiu radziło – mówi Katarzyna Kloskowska-Kustosz, coach i właścicielka firmy badawczo-doradczej 4 Business & People, mama dorosłej Zosi.

Artykuł archiwalny.

Czy współczesne dzieci są zestresowane?
Tak. Czasami słyszy się opinie: Dzieci to mają fajnie, bo żyją bezstresowo. Ja się z tym nie zgadzam. Bo co to jest stres? Reakcja organizmu na stawiane mu wymagania, przy czym dużą rolę odgrywa tu rozbieżność między wymaganiami a wynikami. A wymagania stawiane dzieciom są ogromne. Zdecydowanie więc stres dotyczy również dzieci, i małych, i dużych.

Jakie są jego przyczyny?
Presja sukcesu, rywalizacja, zbyt duże nastawienie na wyniki. Drugie źródło to poczucie winy, że nie spełniam oczekiwań. A często spełniać nie mogę, bo te oczekiwania są wygórowane. Kolejna przyczyna stresu – wymaganie od dzieci, że będą się zachowywać, myśleć jak dorośli, co nie daje im szansy na to, żeby pobyły dziećmi.

Szkoła też dostarcza sporej dawki stresu.
To prawda. Dzisiaj dzieciom jest trudniej, bo wymaga się od nich nie tylko zwykłego odrabiania lekcji, ale większego zaangażowania, myślenia całościowego. I to dobrze. Szkopuł tylko w tym, że dzieci nie otrzymują wsparcia, że nie uczy się ich, jak się uczyć, że często są pozostawione same sobie.

Jak pomóc dzieciom w radzeniu sobie ze stresem?
Moja firma 4 Business & People prowadzi badania nad siłą i odpornością psychiczną. Badamy ich wpływ na różne sfery życia, także dzieci. Okazuje się, że siła i odporność psychiczna przekładają się na sukcesy, na radzenie sobie w życiu. Jeśli są duże, to radzimy sobie ze stresem, a jeśli radzimy sobie ze stresem, to udaje nam się osiągnąć tyle, ile zamierzaliśmy.

Co składa się na naszą siłę i odporność psychiczną?
To zdolność do osiągania wyników i szczytowej formy pomimo presji, trudności i przeszkód. Dlatego jest to jeden z ważniejszych sposobów radzenia sobie ze stresem. Na siłę i odporność psychiczną składa się kilka czynników. Po pierwsze, podejście do wyzwań. Osoby z wysokimi wynikami w tym zakresie lubią zmiany, widzą w nich szansę na rozwój, na przeżycie czegoś fajnego. Osoby unikające zmian czują się dobrze w znanym, przewidywalnym środowisku. I tu rodzice mogą zrobić bardzo wiele, bo podejście do wyzwań to jeden z ważniejszych elementów decydujących o radzeniu sobie w życiu.

Jak możemy wpłynąć na dzieci, by chciały podejmować wyzwania?
Duże znaczenie ma kształtowanie wzorów właściwych postaw wobec tego, co się dzieje w świecie. Bo jak się na ogół do czegoś ustosunkowujemy? Przyjmujemy postawę krytyków albo wchodzimy w rolę ofiary i biernie obserwujemy albo też stajemy się nawigatorami: jest, jak jest, pomyślę, co w tej sytuacji mogę zrobić. Rodzice powinni pokazywać, że można podchodzić do zadań konstruktywnie.

Czyli zaświadczać to własnym przykładem?
Tak. Siłę i odporność psychiczną mogą budować u dzieci rodzice, którzy zbudowali te cechy u siebie. Warto przy tym pamiętać, że zachowania negatywne mogą nam się zdarzać. Chodzi o to, żeby nauczyć się przez nie przechodzić i sobie z nimi radzić. Dziecko płacze, krytykuje nas, bo jest w trudnej sytuacji? Prezentuje dość typową postawę. Nie wolno wtedy robić tego, co ono, czyli na przykład krzyczeć, tylko spokojnie tłumaczyć, co zaszło, i wspólnie szukać wyjścia. Postawa nawigatora, który myśli konstruktywnie i działa, powoduje, że problem udaje się rozwiązać. A kiedy rozwiązujemy problem, znika też stres. Dzieci stresuje to samo, co nas, tylko my mamy wypracowane, mniej lub bardziej skuteczne, sposoby radzenia sobie w takich sytuacjach. Dzieci natomiast ciągle się tego uczą, dlatego bardzo potrzebują wsparcia, przytulenia, powiedzenia: teraz czujesz się skrzywdzony, ale zastanówmy się, co możemy zrobić. Takie kreowanie inicjatywy jest niesłychanie ważne.

Wróćmy do siły i odporności psychicznej. Drugim czynnikiem jest tu poczucie wpływu. Czy mam wpływ na własne życie? Na to, co mnie otacza? Czy umiem kontrolować emocje? Z kontrolowaniem emocji u dzieci może być trudno ze względu na labilny system nerwowy, ale można i trzeba uczyć je spokojnych reakcji. Na przykład zaproponować: Zanim coś powiesz, weź kilka głębszych oddechów, policz do dziesięciu. Osoby z niską siłą i odpornością psychiczną często trzymają emocje na wodzy, ale potem wybuchają i przenoszą złość na innych. Natomiast te z wysoką potrafią zarządzać emocjami, przyglądać się, co się z nimi dzieje. I jeśli chcą, to je wyrzucają na zewnątrz, a jeśli nie, to je powstrzymują. Dzieci często nie wiedzą, co się z nimi dzieje. Dlatego warto uczyć je nazywania emocji: Wygląda na to, że jesteś zła, rozżalona, zazdrosna i tak dalej. Dajemy im w ten sposób możliwość bardziej świadomego przyjrzenia się swoim reakcjom i porozmawiania o tym, co przeżywają. Trzeba też pokazywać, że są czynniki, na które nie mamy wpływu, więc nie ma sensu się nimi denerwować. Tu natomiast, gdzie wpływ mamy, trzeba podjąć działania. Kolejnym czynnikiem siły i odporności psychicznej jest wytrwałość, zaangażowanie w dążeniu do celu. Osoby z wysokimi wynikami w tym obszarze nie poddają się pod wpływem przeszkód, co więcej – te przeszkody je motywują. I tu znowu ogromna rola rodziców, żeby motywować dzieci do wytrwałości. Najbardziej sprawdzają się pochwały, nagrody.

 
A nam, niestety, na usta zawsze ciśnie się krytyka.
Krytyka, nakazy, zakazy zabijają poczucie wpływu, rodzą wyuczoną bezradność. Dzieci przyjmują rozkaz i nie ma już miejsca dla nich, ich inicjatywy, kreatywności. Oczywiście najlepszy jest złoty środek – równowaga pomiędzy dyscypliną a swobodą, wyznaczaniem granic a dawaniem wolności, strefą naszego wpływu a samodzielnym decydowaniem dzieci.

Czy badania mówią coś o wpływie poczucia wartości na to, jak dziecko radzi sobie w szkole i życiu?
Tak. Poczucie wartości to czwarty składnik siły i odporności psychicznej – składają się na nie pewność swojej wiedzy i umiejętności oraz pewność siebie w relacjach interpersonalnych. Nasze badania pokazały, że obydwa te rodzaje poczucia wartości bardzo przydają się w życiu. Osoby pewne siebie podejmują się nowych zadań, mimo że często nie mają odpowiedniej wiedzy i umiejętności, ale wierzą, że zdobędą je w trakcie realizacji zadania. Z drugiej strony bywa, że ludzie o wysokich umiejętnościach i kompetencjach wycofują się z działania, bo nie wierzą, że im się uda. Dlatego tak ważne, żeby rodzice wzmacniali w dziecku przekonanie, że potrafi, że w danej dziedzinie jest świetne. Przecież u każdego dziecka można znaleźć taki obszar, w którym się wyróżnia.

Rodzice pilnują, żeby dziecko uczyło się, kształtowało umiejętności. Siłą i odpornością psychiczną raczej nie zaprzątają sobie głowy.
I to, niestety, okrutnie się mści. O sukcesie decydują oczywiście wiedza, umiejętności, ale także siła i odporność psychiczna. Słyszymy czasem o sportowcach mających te same umiejętności, na treningach osiągających te same wyniki. Co sprawia, że podczas zawodów jedni potrafią zwyciężyć, a inni przegrywają? Decydują o tym właśnie siła i odporność psychiczna. Podobnie dzieje się w pracy, w szkole. Marzy mi się, żeby rodzice i nauczyciele znali techniki pomagające dzieciom wzmacniać siłę i odporność psychiczną. W Wielkiej Brytanii, z którą współpracujemy, uczy się już tego nauczycieli. To ważne, bo nasze badania pokazują, że dzieci z wyższą siłą i odpornością psychiczną osiągają w szkole lepsze wyniki, są nastawione do życia optymistycznie. Co ciekawe, do pewnego momentu siła i odporność psychiczna rosną wraz z wiekiem tak samo u chłopców, jak i u dziewczynek, ale od 12. roku u chłopców rosną dalej, natomiast u dziewczynek zaczynają spadać.

Dlaczego?
Bo chłopcy silni i odporni psychicznie traktowani są jako przedsiębiorczy, przebojowi, a dziewczynki o takich cechach postrzega się jako niegrzeczne, pyskate, takie, które należy usadzić. Dlatego rodzice powinni szczególnie u córek wzmacniać poczucie własnej wartości, a nie strofować ich za asertywność, odwagę, nonkonformizm.

W ten sposób pomogą też córkom w opanowaniu stresu?
Kiedy poczucie wartości rośnie, stres maleje. Podobnie jest z poczuciem wpływu i wytrwałością. Jeżeli te czynniki rosną, maleje stres, wszystkie badania nam to potwierdzają.

Nadwrażliwcy bardziej się stresują?
Ktoś zdefiniował stres w postaci równania matematycznego – to wrażliwość emocjonalna podzielona przez zasoby plus wsparcie. Dzieci nadwrażliwe muszą mocniej budować swoje zasoby, powinny także otrzymywać większe wsparcie. Rodzice, którzy zauważają, że ich dzieci są nadwrażliwcami, nie powinni się denerwować, tylko podejść do tego zadaniowo: Co muszę dla dziecka zrobić, w co je wyposażyć, żeby sobie lepiej w życiu radziło.

Ograniczać nadwrażliwcom sytuacje stresujące?
Nie. Myślenie, żeby chronić takiego wrażliwca, nie jest dobre. Każde dziecko musi nauczyć się radzenia sobie z trudnościami, a nie ich omijania. Dziecko wrażliwe trzeba tylko „poobkładać poduszkami”. Zawsze należy przyjrzeć się własnym pociechom, zastanowić się, w czym powinniśmy im pomóc. Czasem pracy wymaga poczucie wartości, czasem wytrwałość. Nasze badania pokazują, że młodzi ludzie mają bardzo często dużą pewność siebie, ale ich zaangażowanie i wytrwałość są niskie, co przekłada się na niskie efekty działań, a w konsekwencji rodzi stres. Trzeba też pamiętać, że siła i odporność psychiczna nie są dane raz na zawsze – mogą się rozwijać, ale też spadać. W pierwszym przypadku stres maleje, w drugim – rośnie. Dlatego tak ważne jest wzmacnianie psychiki dziecka.