Robert Rient - Gaman, czyli znoszenie trudności ze spokojem i godnością. 10 zasad japońskiego stoicyzmu do zastosowania w praktyce
00:00
Świat jest coraz bardziej zaśmiecony: hałasem, światłem, przekazami podszytymi lękiem albo zachętą do konsumpcji. Jak budować odporność
emocjonalną, która będzie nas przed tym chronić, a zarazem nie stępi wrażliwości i zaciekawienia tym, co wokół? Zachowując ducha stoicyzmu – odpowiada neurobiolog Ken Mogi, interpretując klasyków w myśl japońskiej koncepcji gaman.
Tekst pochodzi z magazynu „Sens” 06/2026.
Japońskie filmy anime, które zyskały międzynarodową popularność, rozwijały się w bardzo niesprzyjających warunkach. Twórcy nie mieli odpowiednich funduszy, ale też zespołu ludzi pracujących na przykład tak, jak przy produkcjach Disneya. „W szczególności ważne były ograniczenia techniczne, ponieważ musieli tworzyć, wykorzystując mniejszą liczbę klatek na sekundę, ze względu na ograniczone budżety.
A jednak w tej sytuacji ich pomysłowość pomogła im wypracować wyjątkowe artystyczne środki ekspresji (a także zdobyć światowe uznanie japońskiego słowa anime jako etykiety gatunku, pochodzącego od skrócenia angielskiego słowa animation). A wszystko to wywodzi się z ducha stoickiego” – pisze japoński neurobiolog Ken Mogi w książce „Japońska sztuka stoicyzmu”.
Innym praktycznym przykładem zastosowania stoickiego podejścia jest marka Nintendo, znana na całym świecie z gier wideo, takich jak „Super Mario Bros”. Mało kto wie, że firma zaczynała od tworzenia tradycyjnych japońskich kart do gry hanafuda (słowo to można przetłumaczyć jako karty kwiatowe). Gdy na rynku pojawił się zastój, a przedsiębiorstwo przechodziło kryzys, jej trzeci z kolei prezes Hiroshi Yamauchi zdecydował o radykalnej zmianie profilu i wejściu na rynek gier wideo.
„Dokonanie dramatycznego zwrotu w ramach osaczających korporację ograniczeń było wyrazem prawdziwie stoickiego ducha. Nawet nazwa firmy, Nintendo, która oznacza pozostawienie szczęścia niebu, była zgodna z filozofią stoicyzmu” – zauważa Mogi.
To, jak człowiek reaguje na wydarzenia życiowe, jest esencją stoicyzmu. W obecnych czasach, gdy sytuacja polityczna potrafi zmienić się z dnia na dzień, a zagrożenie wojną, kryzysem klimatycznym i nowymi chorobami dotyka nas z każdej strony, postawa stoicka może uratować z psychicznych opresji.
Stereotypowo stoicyzm kojarzy się z postawą znudzonego filozofa, człowieka wycofanego lub wręcz wyzutego z emocji. Tymczasem prawdziwy stoik jest jak japoński zapaśnik sumo, którego twarz po wygranym i przegranym pojedynku z pozoru wygląda tak samo, spokojnie.
Jednak wystarczy spojrzeć w jego oczy, by dostrzec, że po wygraniu ważnego pojedynku stają się zaczerwienione albo pełne łez. W stoicyzmie kluczem nie jest więc tłumienie emocji, ale zdolność do restrukturyzacji poznawczej, nazywanej również reinterpretacją poznawczą albo ponowną oceną poznawczą.
Nasz mózg zachowuje niezwykłą zdolność nadawania znaczenia temu, co dzieje się właśnie teraz, ale też interpretowania przeszłych wydarzeń. W sytuacji nadawania znaczenia określonym wydarzeniom, na przykład informacji o wybuchu wojny, lub przy próbie poradzenia sobie z przykrymi komentarzami rozwścieczonego partnera – stoicka postawa namawia do uruchomienia w umyśle nowej narracji. W ten sposób możemy zniwelować nieprzyjemne emocje i obniżyć aktywność ciała migdałowatego, które jest ich centrum.
„Jak konkretnie przebiega taka operacja? Wyobraź sobie, na przykład, że ktoś mówi o tobie negatywne rzeczy. Zamiast odbierać to osobiście, możesz rozważyć okoliczności, które wywołały postawę mówiącego – powiedzmy, jego lub jej własne poczucie niepewności. W gorącej kłótni, zamiast skupiać się na wyzwalanych (tak zwanych) negatywnych emocjach, mógłbyś, być może, rozważyć korzyści z wymiany pomysłów, które ostatecznie ułatwią dojście do wspólnego, rozsądnego wniosku. Restrukturyzacja poznawcza, dokonywana właśnie w ten sposób przez korę przedczołową mózgu, pomaga ci usprawnić własne emocje, dostrajając afektywne reakcje do optymalnych efektów praktycznych dla ciebie, jako człowieka” – wyjaśnia autor książki.
Co istotne, restrukturyzacja poznawcza nie dotyczy wyłącznie tego, co dzieje się w świecie zewnętrznym, lecz także naszego wnętrza, emocji, myśli, powracających uparcie odczuć, żali, gniewu. Wymaga to złapania przynajmniej jednego spokojnego oddechu i zadania sobie pytania: jak inaczej mógłbym czy mogłabym zareagować na to wydarzenie lub na to odczucie?
Żyjemy obecnie w czasach nadmiaru informacji, bodźców, wydarzeń – i tych prawdziwych, i tych wytworzonych przez halucynacje sztucznej inteligencji. To nie przynosi wewnętrznego spokoju, poczucia zakorzenienia, stabilizacji. Już w 1970 roku pojawił się koncept „przeciążenia wyborem”, stworzony przez futurologa Alvina Tofflera w jego książce „Szok przyszłości”. Obecnie „przeciążenie wyborem” jest codziennością prawie nas wszystkich funkcjonujących w wirtualnym świecie, chaotycznym i zmuszającym umysł do podążania za kolejną stroną internetową, rolką, obrazkiem, wiadomością.
Odpowiedzią japońskiego stoicyzmu jest nie tyle zaproszenie, ile wezwanie do studiowania określonej tradycji – to mogą być rytuał parzenia herbaty, warsztaty wikliniarstwa albo właśnie zbadanie stoickich myśli, poczynając od Sokratesa. Skupienie umysłu na jednej tezie, dziedzinie, sztuce uspokaja umysł przyzwyczajony przez media społecznościowe do nadmiernych skoków pomiędzy doznaniami.
Do Japonii koncepcja stoicyzmu traktowanego jako spuścizna po Sokratesie dotarła stosunkowo późno, bo dopiero w 1868 roku, w trakcie procesu modernizacji i reform społecznych restauracji Meiji. Jednak jej esencję mieszkańcy Japonii znali od wieków i nazywali gaman, które, cytując za Mogim, oznacza ideę znoszenia wszelkich trudności ze spokojem i z godnością.
Zdaniem autora „Japońskiej sztuki stoicyzmu” gaman najpewniej wiąże się bezpośrednio z pierwotnymi warunkami życia w górzystym kraju, gdzie uprawa ryżu wymagała wypracowania zasad harmonijnego współistnienia między człowiekiem a naturą.
„Jeszcze całkiem współcześnie gaman pozostaje widoczny w każdym aspekcie japońskiego społeczeństwa. Prawie każda matka będzie opierać na nim swoje oczekiwania wobec dziecka, szczególnie w sytuacjach rozgrywających się na forum publicznym, gdzie inni mogą być świadkami dziecięcych zachowań. Gaman jest także przyjętym »protokołem postępowania« dla większości pracowników, którzy zazwyczaj bez narzekania akceptują bardzo długie godziny pracy” – czytamy w książce.
Należy jednak pamiętać, że mądry stoicyzm nie jest znoszeniem tego, co toksyczne, niezdrowe. Oznacza raczej zdrowy dystans pomiędzy akcją i reakcją.
Polega na tym, że osoba praktykująca stoicyzm daje sobie czas, zanim wypowie lub wykrzyczy słowo czy zdanie. Najpierw rozpozna, co naprawdę czuje i co naprawdę w związku z tym chce zrobić. Zwalnia to z przymusu reagowania na trudne czy nieprzyjemne wydarzenia, wiadomości i przypomina parasol ochronny. Ten dystans nie polega na odwracaniu oczu od rzeczywistości, jest raczej jej rozpoznaniem oraz rozpoznaniem swojej decyzji: jak zaangażuję się, a jak dostosuję do otaczającego mnie świata.
1. Rozważanie, w jaki sposób człowiek usprawnia swoje zasoby i wysiłki przy przechodzeniu przez niepewności życia.
2. Dokładanie wszelkich starań w każdych okolicznościach.
3. Proces, w ramach którego człowiek ponownie ocenia swoje emocje tak, aby dojść do pozytywnego i proaktywnego spojrzenia na życie.
4. Utrzymywanie równowagi między własną świadomością, ciałem i poczuciem osobistej sprawczości podczas interakcji w złożonym i nieprzewidywalnym środowisku.
5. Pogodzenie się z własnymi wyjątkowymi cechami i właściwościami, zaakceptowanie siebie i pielęgnowanie miłości do siebie.
6. Wyzwolenie się od zastępczych celów życia, by podążać w kierunku prawdziwych pragnień serca.
7. Dostrojenie własnego życia do swojego wewnętrznego głosu, a jednocześnie do praw świata.
8. Jasne widzenie rzeczy i poznawanie własnych ograniczeń, przy jednoczesnym zachwycie nad nieznanym i zachowaniu marzeń o tym, jakie możliwości mogą cię jeszcze czekać.
9. Docenianie i celebrowanie różnorodności w sobie i we wszechświecie.
10. Zachowanie osobistej integralności w każdych okolicznościach, tak byś mógł jasno widzieć kształt własnej duszy.