Chyba każdy choć raz przeżył coś, co kazało mu pomyśleć o istnieniu duchów. W chwili śmierci bliskiej osoby nagle zgasł telewizor, na wspomnienie ukochanej babci z drzewa spadł liść, a pies zaczął szczekać w pustą przestrzeń. Przypadek, znak z zaświatów, a może coś, co da się naukowo wyjaśnić? Sprawdźmy, co na ten temat mówią naukowcy.
Badanie zjawisk, których powstanie przypisujemy duchom, nie jest łatwe. W końcu mowa o czymś nieuchwytnym, czego istnienia nauka dotąd nie potwierdziła. Badacze jednak nie rezygnują z prób rozwikłania tej zagadki. W kolejnych eksperymentach sprawdzają, dlaczego ludzie czują obecność niewidzialnych istot, słyszą tajemnicze głosy albo doświadczają czegoś, co interpretują jako znak z zaświatów.
Jednym z takich badań jest projekt „Haunt” (Nawiedzony), przeprowadzony w roku 2009 przez naukowców z kilku londyńskich uczelni. Badacze stworzyli specjalny „nawiedzony pokój”, a grupa 79 ochotników spędzała w nim po 50 minut. Każda z osób przebywała tam sama, w pomieszczeniu było zimno i ciemnawo. Naukowcy sprawdzali, czy infradźwięki i zmienne pola elektromagnetyczne mogą wywoływać odczucia kojarzone z nawiedzonymi miejscami.
Co dokładnie czuli uczestnicy? 80 procent z nich zgłaszało zawroty głowy lub dziwne samopoczucie, 49 procent – wrażenie wirowania, a niemal jedna czwarta czuła obecność kogoś niewidzialnego. Pojawiały się też relacje o mrowieniu, oddzieleniu od własnego ciała, a nawet tajemniczych dźwiękach i świetlistych kulach.
Co ciekawe, nie wykazano, by za te doznania odpowiadały zastosowane infradźwięki lub pola elektromagnetyczne. Naukowcy wskazali natomiast na znaczenie sugestii. Uczestnicy wiedzieli przecież, że mogą doświadczyć czegoś niezwykłego. Czy zatem czasem wystarczy oczekiwać obecności ducha, by naprawdę poczuć, że ktoś jest obok?
To, czego spodziewamy się w danym miejscu, może wpływać na to, co w nim przeżywamy – taki wniosek można wysnuć z kolejnego badania. Psycholog Richard Wiseman i jego zespół przeprowadzili je w Hampton Court Palace, pałacu uważanym za jedno z najbardziej nawiedzonych miejsc w Anglii. W eksperymencie wzięło udział 678 osób. Okazało się, że uczestnicy wierzący w duchy częściej zgłaszali nietypowe odczucia, które przypisywali zjawiskom paranormalnym. Znaczenie miały również wcześniejsze sugestie – osoby, którym opowiadano o możliwości wystąpienia niezwykłych zjawisk, częściej później deklarowały, że czegoś takiego doświadczyły.
A czy zdarzyło ci się poczuć obecność kogoś bliskiego, kto już nie żyje? Usłyszeć jego głos, poczuć znajomy zapach albo odnieść wrażenie, że siedzi tuż obok? Okazuje się, że takie doświadczenia wcale nie należą do rzadkości. W przeglądzie badań opublikowanym w 2020 roku naukowcy wykazali, że w zależności od badanej grupy od 47 do 82 proc. osób przeżywających żałobę deklarowało przynajmniej jedno doświadczenie przypominające kontakt ze zmarłym. Co ważne, badacze podkreślają, że tego rodzaju przeżycia zazwyczaj nie świadczą o zaburzeniach psychicznych. Mogą być naturalną częścią żałoby, a dla niektórych osób stanowią nawet źródło pocieszenia i pomagają zachować poczucie więzi z kimś, kogo straciły.
Naukowcy nazywają takie zjawisko pareidolią słuchową. Badacze z Uniwersytetu Swansea postanowili sprawdzić, czy nasze oczekiwania wpływają na to, co słyszymy. W eksperymencie z 2022 roku uczestnicy słuchali niejednoznacznych nagrań, ale otrzymali różne informacje na ich temat. Części powiedziano, że badanie dotyczy głosów duchów, pozostałym – że chodzi o głosy w hałaśliwym otoczeniu. Naukowcy sprawdzali, czy samo zasugerowanie paranormalnego pochodzenia dźwięków może wpłynąć na ich interpretację. Badanie pokazuje, jak można eksperymentalnie analizować związek między sugestią a tym, co wydaje nam się, że słyszymy. Nie oznacza jednak, że każdy tajemniczy głos jest wynikiem pareidolii.
Naukowcy zajęli się tym zagadnieniem w badaniu opublikowanym w „European Journal of Social Psychology”. Sprawdzali między innymi, jak ludzie interpretują losowe sekwencje rzutów monetą oraz chaotyczne obrazy.
Okazało się, że dostrzeganie wzorców tam, gdzie w rzeczywistości ich nie ma, wiązało się z silniejszymi przekonaniami o zjawiskach nadprzyrodzonych.
Badacze nie dowiedli oczywiście, że każda wiara w duchy wynika z błędnej interpretacji rzeczywistości. Pokazali jednak, że ludzki umysł ma niezwykłą skłonność do łączenia pozornie niezwiązanych ze sobą zdarzeń. Dlatego przypadkowe skrzypnięcie podłogi czy cień przesuwający się po ścianie potrafią nabrać dla nas zupełnie nowego znaczenia.
Być może jednak w opowieściach o duchach nie chodzi wyłącznie o to, czy naprawdę istnieją. Czasem kryje się za nimi tęsknota za kimś, kto odszedł, potrzeba odnalezienia sensu w przypadkowym zdarzeniu albo nadzieja, że śmierć nie oznacza ostatecznego pożegnania.
Nauka potrafi wyjaśnić wiele niezwykłych doświadczeń, ale nie odbiera im osobistego znaczenia. Bo nawet jeśli za tajemniczym szelestem, znajomym zapachem czy nagłym podmuchem wiatru nie stoi żaden duch, emocje, które w nas wywołują, są przecież jak najbardziej prawdziwe.
Źródła:
Christopher C. French i in., The Haunt Project: An Attempt to Build a Haunted Room by Manipulating Complex Electromagnetic Fields and Infrasound, „Cortex”, 2009 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18635163/
Richard Wiseman i in., An Investigation into the Alleged Haunting of Hampton Court Palace: Psychological Variables and Magnetic Fields, „Journal of Parapsychology”, 2002 https://uhra.herts.ac.uk/id/eprint/2334/
K.S. Kamp i in., Sensory and Quasi-Sensory Experiences of the Deceased in Bereavement: An Interdisciplinary and Integrative Review, „Schizophrenia Bulletin”, 2020 https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7707065/
J.M. Williams, M. Blagrove, Paranormal Experiences, Sensory-Processing Sensitivity, and the Priming of Pareidolia, „PLOS ONE”, 2022 https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9473424/
Jan-Willem van Prooijen, Karen M. Douglas, Clara De Inocencio, Connecting the Dots: Illusory Pattern Perception Predicts Belief in Conspiracies and the Supernatural, „European Journal of Social Psychology”, 2018 https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5900972/