Za te książki przyznano Nike nie bez powodu. 5 nagrodzonych tytułów, po które warto sięgnąć

Nagroda Literacka Nike to jedno z najważniejszych wyróżnień literackich w Polsce. Przyznawana jest corocznie od 1997 roku za najlepszą książkę wydaną w poprzednim roku, a do tej pory nagrodzono już 30 tytułów: od powieści, przez eseje i reportaże, aż po tomy poetyckie. Ostatnim laureatem nagrody został Szczepan Twardoch za powieść „Null”. Jakie jeszcze tytuły dostały Nike? Przypominamy pięć książek, do których warto wrócić – albo odkryć je po raz pierwszy.

Czytaj także: Nie każda nagrodzona książka jest warta lektury – te są. 5 tytułów z Nagrodą Bookera, które nie rozczarowują

„Widnokrąg”, Wiesław Myśliwski (1997)

„Widnokrąg” Wiesława Myśliwskiego to pierwsza książka nagrodzona Nike. Należy do gatunku powieści inicjacyjnej, a jej świat poznajemy z perspektywy Piotrusia, który opowiada o swoim życiu jako mały chłopiec, dojrzewający młodzieniec i dorosły mężczyzna. Wraca on do dzieciństwa spędzonego na prowincji, pierwszej miłości, rodzinnych rytuałów i pozornie błahych wydarzeń, które z perspektywy czasu nabierają zupełnie innego znaczenia. Z tej opowieści o dorastaniu wyrasta jednak coś znacznie większego – refleksja nad przemijaniem, pamięcią, rodziną i próbą zrozumienia własnego życia.

Niemniej Myśliwski nie prowadzi tej historii chronologicznie. Wszystko zaczyna się od opisu fotografii i na tym się kończy, lecz pomiędzy tym narracja jest fragmentaryczna i ma charakter mowy potocznej. Przeszłość powraca tu tak, jak naprawdę działa pamięć – wybiórczo i czasem zupełnie niespodziewanie: za sprawą przedmiotu czy pojedynczego obrazu. „Widnokrąg” pokazuje bowiem, że nasze życie składa się z rozsypanych okruchów wspomnień, które dopiero po latach próbujemy ułożyć w sensowną całość.

autopromocja

„Bieguni”, Olga Tokarczuk (2008)

W nagrodzonej nie tylko Nike, lecz także Międzynarodową Nagrodą Bookera powieści „Bieguni” Olga Tokarczuk czyni motywem przewodnim podróż. A właściwie – człowieka, który nieustannie pozostaje w ruchu. Tytuł nawiązuje bowiem do nazwy odłamu rosyjskich staroobrzędowców, którzy wierzyli, że świat jest przesiąknięty złem, a najlepszym sposobem, by się przed nim uchronić, jest ciągłe przemieszczanie się.

Tokarczuk przenosi tę ideę we współczesność i zabiera czytelnika w podróż przez miejsca, epoki i ludzkie historie. Nie będzie to jednak wyprawa po jednej, wytyczonej trasie, lecz wędrówka przez przeplatające się i na pierwszy rzut oka niepowiązane ze sobą wątki. Bo choć „Bieguni” nie mają jednej fabuły ani kluczowego punktu, do którego zmierzają, tworzą literacką mapę ludzkiego niepokoju – pełną historii o ciele, przemijaniu, potrzebie ruchu i pragnieniu, by choć na chwilę zatrzymać czas. To książka, w której podróż staje się sposobem przyglądania się światu i samemu sobie.

Czytaj także: Książki Olgi Tokarczuk uczą uważniej patrzeć na świat. 5 powieści polskiej noblistki, od których warto zacząć

„Rzeczy, których nie wyrzuciłem”, Marcin Wicha (2018)

Po śmierci matki Marcin Wicha staje przed zadaniem z pozoru prostym: musi uporządkować jej mieszkanie i zdecydować, co zachować, a czego się pozbyć. Szybko okazuje się jednak, że porządkowanie rzeczy oznacza także mierzenie się ze stratą. Książki i rzeczy pozostawione przez zmarłą uruchamiają bowiem kolejne wspomnienia, z których powoli wyłania się portret kobiety silnej, niezależnej, wyczulonej na słowa i niechętnej wszelkim próbom narzucania jej gotowych reguł. Wicha opowiada przy tym o żydowskiej tożsamości, życiu w PRL-u, polskiej inteligencji i świecie, który bezpowrotnie odchodzi wraz z pokoleniem jego rodziców.

Nie jest to jednak książka o żałobie napisana podniosłym tonem. Wicha unika sentymentalizmu, a zamiast niego wybiera ironię, oszczędny humor i czułość, która pojawia się raczej między słowami niż wprost. „Rzeczy, których nie wyrzuciłem” to zbiór esejów, które przypominają, że po bliskich zostają nie tylko fotografie i pamiątki, lecz także sposób, w jaki nauczyli nas patrzeć na świat.

„Baśń o wężowym sercu albo wtóre słowo o Jakóbie Szeli”, Radek Rak (2020)

Radek Rak bierze na warsztat jedną z najbardziej niejednoznacznych postaci polskiej historii – Jakóba Szelę, przywódcę rabacji galicyjskiej z 1846 roku – i opowiada jego historię na nowo. Młody Kóba dorasta w świecie pańszczyzny, przemocy i ogromnych społecznych nierówności, który splata się ze światem legend, ludowych wierzeń i magii. Jest miłość Żydówki Chany do Kóby, jego zauroczenie zmysłową Malwą, pański bat i wreszcie krwawa rabacja. Wszystko to sprawia, że granica między historią, ludową legendą a autorską fantazją zaczyna się zacierać.

„Baśń o wężowym sercu” nie jest wszak klasyczną powieścią historyczną. Rak tworzy własną mitologię Galicji, wykorzystując prawdziwe wydarzenia, ale przepuszczając je przez język baśni, legendy i groteski. Mrok, brutalność i erotyzm sąsiadują tu z ironią i humorem. Dzięki temu losy Szeli stają się jednocześnie opowieścią o krzywdzie, nierównościach i przemocy, która potrafi zmienić ofiarę w oprawcę. W tym świecie dobro i zło nie dają się łatwo rozdzielić, a baśń daleka jest od pocieszającej historii na dobranoc.

„Wczoraj byłaś zła na zielono”, Eliza Kącka (2025)

Nagrodzona w ubiegłym roku Nike książka „Wczoraj byłaś zła na zielono” to autobiograficzna opowieść Elizy Kąckiej o macierzyństwie, codzienności i relacji z neuroatypową córką. Autorka opisuje życie, w którym trzeba być gotowym na „scenariusz dziki, dziwny”, a zwyczajne sytuacje potrafią nagle wymknąć się spod kontroli. Jest tu zmęczenie, bezradność i zwątpienie, ale także bliskość, humor i nie zawsze łatwa próba zrozumienia drugiej osoby. Ważną rolę odgrywa przy tym język – słowa nie są tu jedynie sposobem komunikacji, ale także narzędziem poznawania i oswajania rzeczywistości.

Kącka nie tworzy jednak kolejnej historii o macierzyństwie, w której wszystkie trudności prowadzą do prostego i pocieszającego finału. Pokazuje raczej, jak mozolnie buduje się relację, kiedy trzeba porzucić gotowe wyobrażenia o tym, jak powinno wyglądać życie z neuroatypowym dzieckiem. „Wczoraj byłaś zła na zielono” jest dzięki temu opowieścią o odmienności, ale też o miłości, która nie zawsze przychodzi w łatwej do rozpoznania formie. Jest w niej dużo czułości, ale nie ma lukru – zamiast tego jest próba zobaczenia świata oczami drugiej osoby i znalezienia własnej drogi poza tym, co zostało wcześniej nazwane i zdefiniowane.

Czytaj także: „Tam, gdzie może, idzie sama. Musi mieć poczucie, że jej nie zatrzymuję”. O wychowaniu dziecka w spektrum rozmawiamy z pisarką Elizą Kącką