Jak zachować zimną krew, gdy cały świat wokół płonie, a ludzie wokół robią wszystko, by wyprowadzić nas z równowagi? Odpowiedzi na te pytania nie znajdziesz we współczesnych poradnikach motywacyjnych, ale w prywatnym pamiętniku człowieka, który dźwigał na barkach odpowiedzialność za losy milionów. Poznaj lekcje radzenia sobie ze stresem i kryzysami, które pomimo upływu tysięcy lat nic nie straciły na swojej aktualności.
Marek Aureliusz panował nad jednym z najpotężniejszych imperiów starożytnego świata. Był też zwolennikiem stoicyzmu i wiele uwagi poświęcał temu, jak zachować spokój i jasność myślenia w obliczu trudności. Swoje przemyślenia zapisywał w dziele znanym dziś jako „Rozmyślania”. Nie były to jednak zapiski przeznaczone dla innych. „Rozmyślania” nie powstały jako uporządkowany traktat filozoficzny, który cesarz zamierzał opublikować. Były zbiorem jego osobistych refleksji, które pomagały mu radzić sobie z wyzwaniami związanymi z rządzeniem Rzymem. Marek Aureliusz zapisywał w nich myśli dotyczące między innymi pokonywania przeszkód, cierpliwości i tego, jak prowadzić dobre życie. Dzieło zostało odkryte i opublikowane dopiero wiele wieków po jego śmierci.
Kiedy pisał „Rozmyślania”, sam mierzył się z poważnymi problemami. W latach 171–175 n.e. prowadził między innymi działania związane z wojnami markomańskimi. Mimo tego w jego zapiskach nie znajdziemy wyłącznie refleksji dotyczących władzy czy wojny. Wiele z nich dotyczy spraw, które pozostają aktualne niezależnie od epoki. Marek Aureliusz zastanawiał się nad tym, jak reagować na problemy, na co warto poświęcać swój czas i jak traktować ludzi, którzy nas ranią lub irytują. Jego słowa można więc czytać nie tylko jako filozoficzne rozważania, ale również jako przypomnienie, że na wiele rzeczy nie mamy wpływu, za to możemy zdecydować, jak na nie zareagujemy.
1. „Przeszkoda staje się drogą”
„Nasze działania mogą napotykać przeszkody, ale nic nie jest w stanie powstrzymać naszych zamiarów ani naszego nastawienia. Potrafimy się dostosować i przystosować. Umysł dostosowuje się do przeszkody i wykorzystuje ją zgodnie ze swoim celem. To, co utrudnia działanie, pomaga je posunąć naprzód. To, co stoi na drodze, staje się drogą”.
To jedna z najbardziej znanych myśli Marka Aureliusza. Kiedy napotykamy przeszkodę, łatwo się zniechęcić i uznać, że coś stanęło nam na drodze do celu. Stoicka perspektywa podpowiada jednak, że trudność może stać się częścią tej drogi. Przeszkoda może zmusić nas do poszukania innego rozwiązania. Czasem właśnie dzięki niej odkrywamy w sobie siłę, której wcześniej nie dostrzegaliśmy, albo przekonujemy się, że jesteśmy zdolni do rzeczy, które wcześniej wydawały nam się niemożliwe. Trudne doświadczenia mogą też kształtować charakter i sprawiać, że stajemy się silniejsi.
Nie chodzi o to, by udawać, że każda trudność jest czymś dobrym. Raczej o to, żeby nie pozwolić, by sama przeszkoda odebrała nam możliwość działania. Nie zawsze możemy zdecydować, co wydarzy się w naszym życiu. Możemy jednak zdecydować, jak na to odpowiemy.
2. „Spójrz na swoje problemy z szerszej perspektywy”
„Obserwuj bieg gwiazd, jak gdybyś poruszała się razem z nimi. Nieustannie pamiętaj, jak jedne żywioły przemieniają się w inne. Takie myśli zmywają z nas brud codziennego życia”.
Kiedy jesteśmy czymś bardzo przejęci, łatwo stracić dystans. Jeden problem może zacząć zajmować całą przestrzeń w głowie i wydawać się większy, niż jest w rzeczywistości. Marek Aureliusz proponuje prosty sposób, by odzyskać szerszą perspektywę. Zachęca, aby wyobrazić sobie ruch gwiazd i ogrom otaczającego nas świata. Wtedy łatwiej przypomnieć sobie, że nasze problemy, choć w danym momencie mogą wydawać się ogromne, są tylko niewielką częścią większej całości. Taki dystans może pomóc uspokoić negatywne myśli i spojrzeć na własne trudności z większym spokojem.
W tej myśli jest jeszcze jedno ważne przypomnienie. Nic nie pozostaje takie samo. Wszystko się zmienia i przechodzi w kolejne formy. Tak jak zmieniają się pory roku, a po burzy przychodzi słońce, tak również trudne chwile w naszym życiu nie będą trwały wiecznie. Pamiętanie o tym może być szczególnie pomocne wtedy, gdy mamy wrażenie, że obecna sytuacja już się nie zmieni. Zmiana jest naturalną częścią życia.
3. „Rób mniej, ale lepiej”
„Jeśli szukasz spokoju, rób mniej. A właściwie, (mówiąc dokładniej), rób to, co jest konieczne, to, czego wymaga od ciebie rozumna natura istoty żyjącej w społeczeństwie, i rób to we właściwy sposób. Przyniesie ci to podwójną korzyść: będziesz robić mniej, ale lepiej. Większość tego, co mówimy i robimy, nie jest konieczna. Jeśli potrafisz się tego pozbyć, zyskasz więcej czasu i więcej spokoju. Za każdym razem pytaj siebie: «Czy to jest konieczne?». Trzeba również pozbywać się niepotrzebnych założeń i przekonań, które prowadzą do zbędnych działań”.
To rada, która brzmi zaskakująco współcześnie. Żyjemy w czasach, w których łatwo uwierzyć, że im więcej robimy, tym lepiej. Wciąż mamy coś do załatwienia, zaplanowania albo nadrobienia. Nawet odpoczynek potrafimy potraktować jak kolejne zadanie do wykonania. Marek Aureliusz zauważał, że wiele rzeczy, które robimy i o których myślimy, wcale nie jest koniecznych. Pozbycie się tego, co zbędne, może dać nam więcej czasu i spokoju.
Warto zwrócić uwagę na jego proste pytanie: „Czy to jest konieczne?”. Można zadać je sobie przed kolejną rozmową, decyzją, a nawet wtedy, gdy po raz kolejny zaczynamy analizować zachowanie drugiej osoby. Nie chodzi o to, żeby niczego nie robić. Chodzi o świadome wybieranie tego, na co naprawdę warto przeznaczyć swój czas i energię.
4. „Bądź dobry”
„Okazywanie uczuć ludziom, nawet gdy popełniają błędy, jest czymś wyjątkowo ludzkim. Ty również możesz to robić, jeśli po prostu pamiętasz, że oni także są ludźmi, że działają z niewiedzy i często wbrew własnej woli oraz że oboje wkrótce umrzecie. A przede wszystkim pamiętaj, że tak naprawdę cię nie skrzywdzili. Nie odebrali ci zdolności do dokonywania własnych wyborów”.
To myśl o wyrozumiałości, ale również o wolności, którą mamy w reagowaniu na zachowanie innych ludzi. Kiedy ktoś jest wobec nas nieuprzejmy, łatwo od razu przypisać mu złe intencje. Marek Aureliusz zachęca, by najpierw spróbować spojrzeć na drugą osobę z większą empatią. Być może spotykamy kogoś w najgorszym momencie jego życia. Być może stres albo własne problemy sprawiają, że zachowuje się w sposób, którego normalnie byśmy się po nim nie spodziewały.
Wspomnienie o śmierci może brzmieć surowo, ale w tym kontekście ma przypominać o przemijaniu. Skoro zarówno my, jak i ludzie, z którymi się spieramy, jesteśmy na tym świecie tylko na chwilę, nie każda uraza zasługuje na to, by nosić ją w sobie przez długi czas. Najważniejsza jest jednak ostatnia część tego fragmentu. Cudze zachowanie może być przykre, ale nie odbiera nam możliwości wyboru własnej reakcji. Możemy zdecydować, czy odpowiemy złością, czy spróbujemy zachować spokój. To jedna z najważniejszych myśli stoicyzmu. Nie kontrolujemy innych ludzi, ale możemy pracować nad tym, jak sami reagujemy.
5. „Wszystko zmierza ku najlepszemu”
„Robi tylko to, co do niego należy, i nieustannie zastanawia się nad tym, co świat ma dla niego w zanadrzu. Robi wszystko, co w jego mocy, i ufa, że wszystko zmierza ku najlepszemu. Bo każdy z nas niesie ze sobą swój los, a los niesie każdego z nas”.
Ta myśl dotyczy skupienia się na własnym życiu i na tym, co rzeczywiście możemy zrobić. Marek Aureliusz zachęca, aby zajmować się przede wszystkim tym, co do nas należy, zamiast bez końca obserwować innych i zastanawiać się, co robią albo dokąd zmierzają. To podejście nie oznacza rezygnacji z ambicji. Chodzi raczej o to, by koncentrować się na kolejnych krokach i robić najlepiej to, co w danym momencie jest naszym zadaniem.
Marek Aureliusz podkreślał przy tym znaczenie ciekawości. Uważne przyglądanie się światu może sprawić, że zaczniemy dostrzegać możliwości, których wcześniej nie zauważaliśmy. Warto też zachować dobre nastawienie. Nawet jeśli spotyka nas coś trudnego, nie musimy od razu zakładać, że wyniknie z tego wyłącznie coś złego. Czasem dopiero z perspektywy czasu widzimy, czego nauczyło nas dane doświadczenie i dokąd nas doprowadziło.