Uciekający wzrok, wiercenie się, zakrywanie ust – w mediach „karierę” zrobiło mnóstwo sygnałów, które rzekomo wskazują, że ktoś kłamie. W teorii brzmią przekonująco, ale w praktyce są mocno wątpliwe. Z kłamaniem jest bowiem trochę jak z żałobą – każdy przeżywa je inaczej, a wszystkie te „oznaki” mogą tak naprawdę świadczyć o złożonych emocjach „podejrzanego”, a nie o braku prawdomówności. Jednak ostatnio naukowcy odkryli coś, co może realnie zwiększyć szanse na wykrycie nieprawdy.
Nowa metoda na ujawnienie kłamcy to nie wątpliwej jakości tiktokowa teoria, ale wniosek oparty na badaniu naukowym. Badacze oparli swój eksperyment na założeniu, że kłamanie wymaga od nas dużego wysiłku umysłowego, tzw. „obciążenia poznawczego”. Kłamca musi przeznaczyć tak dużo energii na wiarygodne opowiedzenie historii, że gdybyśmy poprosili go o jednoczesne wykonanie dodatkowego zadania poznawczego, mógłby szybko zacząć się gubić. I to właśnie zrobili naukowcy z Uniwersytetu w Portsmouth.
W „International Journal of Psychology & Behavior Analysis” opublikowano wyniki badania, w którym wzięło udział 164 uczestników. Badani mieli wypowiadać się na temat kontrowersyjnych kwestii społecznych – część zgodnie z prawdą, część celowo niezgodnie z nią.
Dodatkowo dwie trzecie z nich dostało jeszcze jedno zadanie – mieli podczas rozmowy zapamiętać i podać numer rejestracyjny samochodu. To utrudnienie było sednem eksperymentu.
Zmuszeni do poznawczego multitaskingu kłamcy zaczynali gubić spójność, a ich historie brzmiały coraz mniej przekonująco.
Największy problem z kłamaniem miała ta grupa, której wyraźnie powiedziano, że dodatkowe zadanie jest ważne. Dlaczego? Otóż zdaniem naukowców kłamcy mają tendencję do traktowania kłamania jako czynności o najwyższym priorytecie. Gdy więc dowiedzieli się, że zapamiętanie cyfr również podlega ocenie, zaczęli odczuwać przeciążenie poznawcze.
Jeden z autorów badania, prof. Aldert Vrij, dał związaną z tym wskazówkę, która może znacznie poprawić efektywność wykorzystania tej metody na co dzień:
„Wygląda na to, że dodatkowe zadanie będzie skuteczne tylko wtedy, gdy osoba kłamiąca nie będzie mogła go zignorować. Można to osiągnąć, informując rozmówców, że zadanie jest istotne – jak pokazano w tym eksperymencie – albo wprowadzając takie zadanie, którego nie da się pominąć (np. prowadzenie symulatora jazdy). Zadania, które nie spełniają tych kryteriów, prawdopodobnie nie ułatwią wykrywania kłamstw”.
Teraz pewnie zastanawiasz się, jak wykorzystać ten trik w praktyce i nie zostać od razu wyśmianą przez potencjalnego kłamcę. Oto trzy pomysły:
1. Dopytaj o coś pozornie pobocznego
- „A kto jeszcze tam był?”
- „Jak tam w ogóle trafiłeś?”
- „To było przed czy po spotkaniu z Kasią?”
Takie pytania zwiększają wysiłek, ale brzmią całkowicie naturalnie w rozmowie.
2. Poproś o skrót historii
„A możesz mi to teraz opowiedzieć w skrócie, tak w trzech zdaniach? Chcę tylko zrozumieć sedno sprawy”.
Skracanie opowieści bywa trudne, jeśli wcześniej była rozbudowaną konstrukcją podtrzymującą kłamstwo.
3. Wróć do jednego szczegółu po kilku minutach
„Czekaj, mówiłeś, że to było w piątek – a to nie był dzień, kiedy miałeś wizytę u ortopedy?”
Powrót do wątku po chwili i dopytanie o na pewno prawdziwy szczegół z przeszłości znacznie zwiększy obciążenie pamięci.
Artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny. Nie zastępuje konsultacji z wykwalifikowanym specjalistą. W przypadku problemów emocjonalnych, psychicznych lub trudności w codziennym funkcjonowaniu zalecamy kontakt z psychologiem, terapeutą lub lekarzem.
Tekst opracowany na podstawie: Zoheb Alam, „Scientists found a brilliantly simple hack for spotting a liar”, opublikowanego w serwisie www.good.is) [dostęp: 13.02.2026].