Nie krzyżówki, nie sudoku i nie logiczne zagadki. W jednym z najdłuższych badań nad starzeniem mózgu najbardziej obiecującą ochroną przed demencją okazał się… prosty trening oparty na szybkości przetwarzania informacji. Wystarczyło zaledwie kilka tygodni ćwiczeń po sześćdziesiątce, aby zmniejszyć ryzyko choroby aż o 25 procent.
Przez lata sądzono, że jeśli chcemy zachować sprawność umysłową na dłużej, powinniśmy doskonalić pamięć i rozumowanie: uczyć się wierszy, zapamiętywać listy słów, rozwiązywać problemy. Tymczasem prowadzony przez ponad dwie dekady amerykański projekt ACTIVE przyniósł instrygujący wniosek. Najlepsze efekty w spowalnianiu pogarszania się funkcji poznawczych przynoszą ćwiczenia polegające na jednoczesnym zauważaniu kilku bodźców i reagowaniu na nie coraz szybciej. Uczestnicy badania, którzy przez pięć–sześć tygodni wykonywali takie zadania, a potem wracali do nich w krótkich „sesjach przypominających”, mieli po dwudziestu latach o około 25 procent niższe ryzyko rozwoju choroby Alzheimera niż pozostałe osoby. Biorąc pod uwagę, że mówimy o kilku tygodniach ćwiczeń, a nie o latach terapii czy farmakologicznych metod, różnica jest ogromna.
Nie oznacza to, że wcześniej zalecane przez naukowców czynności, takie jak regularne spacery czy angażowanie się w wolontariat, nie pomogą nam uchronić się przed dezorientacją w czasie i przestrzeni, trudnościami z komunikacją czy zmianami osobowości – jednymi z najczęstszych objawów demencji. W żadnym razie nie powinniśmy też rezygnować z dobrej higieny snu, zdrowej diety czy kontroli podstawowych parametrów zdrowotnych, takich jak ciśnienie tętnicze, poziom cukru czy cholesterolu.
Czytaj także: 7 prostych sposobów dbania o mózg zdaniem neurologów
Wiele wskazuje jednakże na to, że ruch na świeżym powietrzu, niesienie pomocy innym i przesiadywanie nad łamigłówkami warto połączyć z treningiem szybkości przetwarzania informacji.
Pod koniec lat 90. do udziału w projekcie zaproszono 2800 osób po 65. roku życia. Następnie losowo przydzielono je do jednej z czterech grup, w tym do grupy kontrolnej. Pierwsza przechodziła trening pamięci, ucząc się m.in. zapamiętywania fragmentów tekstów i szczegółów opowiadań. Druga trenowała rozumowanie, rozwiązując zadania polegające na rozpoznawaniu wzorców i zależności. Trzecia korzystała z gry komputerowej, znanej dziś jako Double Decision. Na ekranie pojawiały się zadania wymagające podzielnej uwagi. Przykładowo, w centrum wyświetlany był obraz pojazdu, a gdzieś na obrzeżach znak drogowy, który należało zauważyć i wskazać. Im lepiej radził sobie gracz, tym bardziej złożone i bardziej wymagające obrazy otrzymywał. Możliwe, że to właśnie w adaptacyjnym charakterze treningu kryje się sekret jego skuteczności. Komputer stale dostosowywał poziom trudności do osiągów uczestnika, dzięki czemu mózgowi nieustannie stawiano nowe wyzwania. A to z kolei sprzyja neuroplastyczności, czyli zdolności do tworzenia nowych połączeń nerwowych.
Uczestnicy nie musieli niczego zapamiętywać ani analizować – ich celem było po prostu reagować coraz sprawniej i szybciej.
Jak tłumaczą naukowcy, taki mechanizm angażuje tzw. uczenie utajone, podobne do tego, które towarzyszy nauce jazdy na rowerze czy wiązania butów. Wiedza zapisuje się wtedy w nawykach i reakcjach, a nie w świadomych strategiach, dlatego bywa wyjątkowo trwała. „Nawet jeśli przez 10 lat nie jeździsz na jednośladzie, i tak możesz po prostu na niego wsiąść i od razu ruszyć przed siebie” – wyjaśnia dr Marilyn Albert, profesorka neurologii na Johns Hopkins University i współautorka badania.
Czytaj także: Uważaj: te pozornie „niewinne” objawy mogą być związane z demencją
Cały program składał się z dziesięciu sesji trwających po 60–75 minut i obejmował pięć–sześć tygodni. Wybrani uczestnicy zostali także poproszeni o udział w tzw. „sesjach przypominających”, które zorganizowano po roku i po trzech latach. Po dwóch dekadach okazało się, że to właśnie osoby z trzeciej grupy – tej trenującej szybkość przetwarzania informacji – które wróciły do ćwiczeń po latach, miały wyraźnie niższy odsetek diagnoz demencji niż członkowie pozostałych grup.
Choć wyniki badań brzmią obiecująco, badacze przypominają, że żadna gra nie da nam stuprocentowej gwarancji, że uciekniemy przed demencją. Dobre zdrowie w starszym wieku to raczej suma wielu decyzji podejmowanych każdego dnia (i konsekwencji, z jaką potrafimy je realizować). Z pewnością jednak warto włączać do swojego życia aktywności, które wspierają mózg, by opóźnić początek choroby i jak najdłużej cieszyć się samodzielnością i codzienną sprawczością.
Artykuł opracowany na podstawie: Sandee LaMotte, „Brain game may reduce risk of Alzheimer’s and other dementias”, edition.cnn.com [dostęp: 12.02.2026]