1. Zwierciadlo.pl
  2. >
  3. Seks
  4. >
  5. Więźniarki przyjemności. O kobiecym seksoholizmie mówi Katarzyna Miller

Więźniarki przyjemności. O kobiecym seksoholizmie mówi Katarzyna Miller

Erotomania nie jest męską domeną. Kobiety na równi z mężczyznami nałogowo świntuszą w Internecie, wpadają w masturbacyjne ciągi, uprawiają seks z przypadkowymi partnerami. (Fot. iStock)
Erotomania nie jest męską domeną. Kobiety na równi z mężczyznami nałogowo świntuszą w Internecie, wpadają w masturbacyjne ciągi, uprawiają seks z przypadkowymi partnerami. (Fot. iStock)
Zobacz galerię 1 Zdjęć
Wbrew obiegowej opinii erotomania nie jest męską domeną. Kobiety na równi z mężczyznami nałogowo świntuszą w Internecie, wpadają w masturbacyjne ciągi, uprawiają seks z przypadkowymi partnerami. A jednak kobiecy seksoholizm to wciąż temat tabu – zwraca uwagę Katarzyna Miller.

Zacznijmy od podstaw: seksoholizm i nimfomania to to samo? Nimfomania to ciągła, wyniszczająca konieczność uprawiania stosunków płciowych, przesłaniająca inne potrzeby kobiety. Natomiast seksoholizm, czyli uzależnienie od seksu, to coś szerszego. Tylko część osób uzależnionych od seksu dąży do stosunku albo orgazmu – bywa, że nawet kilka razy dziennie. Nałogowe zachowania seksualne mogą być bardzo różne. Można być uzależnionym od romansów, od tego dreszczyku związanego z polowaniem i uwodzeniem, bardziej niż od samego aktu. Seksoholiczką może być więc uwodzicielka, która musi zdobyć każdego mężczyznę, choć nie musi wcale iść z  nim do łóżka.

Można być seksoholiczką i nie uprawiać seksu? Można. Nałogowe myślenie o seksie też należy do tej kategorii. Seks jest zupełnie normalną częścią życia. Dlatego trudno na pierwszy rzut oka określić, czy coś jest już uzależnieniem, czy nie. Tak samo jak z alkoholem: są ludzie, którzy piją sporo, a mimo to nie są uzależnieni, są też trzeźwi alkoholicy, którzy nie piją wcale, a mimo to są w niewoli nałogu... A więc ktoś uzależniony od seksu może uprawiać seks, może się masturbować, ale może tego w ogóle nie robić. Za to może być na przykład skłonny nadawać seksualne znaczenie sytuacjom, które dla innych takiego znaczenia nie mają. Może ciągle fantazjować o seksie. Każde zachowanie seksualne może być nałogowe, czyli kompulsywne.

Dlaczego uzależniamy się od seksu? Uzależnienie dopada człowieka, który ma w sobie jakiś brak, wieczne poczucie niespełnienia, jest mu w życiu źle. A przy tym nie widzi drogi wyjścia, czuje się bezradny. Ma niskie poczucie wartości własnej, obwinia siebie o to, że tak, a nie inaczej wygląda jego los, cierpi i nie chce cierpieć. Więc zasłania oczy swojej duszy, zajmuje umysł czym innym. W wypadku seksoholizmu to jest seks. Nawet myślenie o nim potrafi nadać życiu sens na dobrą chwilę. Póki organizm się nie uzależni, za każdym razem dostaje to, o co mu chodzi, czyli oderwanie od cierpienia.

Po jakimś czasie chce się jednak więcej... Bo następuje faza plateau, czyli jest OK, ale już nie ma tego haju co na początku. Właściwie normalny zdrowy człowiek by już przestał. Ale uzależniony nie może przestać, bo się nie nauczył innych sposobów poprawiania sobie nastroju. A zdążył się przyzwyczaić do tego, że mu się ten nastrój poprawia. Więc zwiększa dawkę. Uzależnienie to nic innego jak nałogowe zachowania regulujące emocje człowieka. To manipulowanie swoimi emocjami. Nie mam zamiaru pracować nad tym, by innymi sposobami, które są pracochłonne, czasochłonne i nie tak skuteczne, to „niebo” osiągać. „Holizmy” dotykają ludzi, którzy chcą mieć niebo na ziemi, i to ciągle.

I zaczyna się staczanie. Bo człowiek uzależnia się od substancji chemicznych wytwarzanych przez jego własny mózg – i realny seks, i tworzenie fantazji mają to do siebie, że w ich wyniku wydzielane są naturalne hormony szczęścia, czyli endorfiny. Człowiek przestaje się kontrolować. Nie baczy na to, czy inni to zauważają, bo ludzie i inne sprawy powoli przestają się w jego życiu liczyć. Zaczyna tracić zdrowie. Nie ogląda świata w całości, widzi tylko to, co go uzależnia. Seksoholizm to szczególnie podstępne uzależnienie, bo pozornie to zwykła fizjologia, a widziałam wielu zniszczonych nim ludzi. Czy to na skutek wielodniowych ciągów masturbacyjnych, czy seksualnych przygód, czy ucieczki od rzeczywistości w różowy świat erotyzmu. W tym ostatnim zwłaszcza przodują kobiety.

Są różne uzależnienia. Dlaczego jedni popadną akurat w alkoholizm, a inni uzależnią się od seksu? Kiedy myślę o seksoholiczkach, pojawia mi się obraz maskotki rodzinnej. Dziewczynki, która grała rolę kogoś, kto rozładowuje napięcia przez swój urok. Najmłodsza albo przymilna, albo ładniutka. I ona prędzej czy później się orientuje, że ten rodzaj zachowania ściąga uwagę. Ona przez to istnieje. Dorośli często delegują dzieci do takich ról. I taka dziewczynka, dorastając, może kontynuować tę drogę wzbudzania w sobie i otoczeniu erotycznego napięcia. A więc nieustannie fantazjuje, romansuje, uwodzi. Może nawet nie być rozbudzona do dojrzałego seksu, ale być seksoholiczką. Jednak główną przyczyną jest molestowanie seksualne. Na seksoholizm narażone są osoby, które jako dzieci były nadużywane albo uwodzone.

Przeczytałam, że ponad 80 procent seksoholików to właśnie ofiary molestowania w dzieciństwie. To przerażające. Skala tego zjawiska jest wbrew pozorom ogromna. Warto to podkreślić: wszyscy molestowani mają problem z seksem. Nie wszyscy zostaną seksoholikami, ale muszą ten temat przepracować. Molestowane dziecko czuje lęk, ma poczucie winy, bo wie, że dzieje się coś, co nie powinno się dziać. Obwinia zwykle o to siebie, a więc do siebie czuje obrzydzenie i nienawiść. Szczególnie gdy molestowanie sprawia mu na poziomie fizycznym jakąś przyjemność. Nie umie sobie poradzić z takim zestawem emocji. Więc często wypiera to, co się działo, a w dorosłym życiu ucieka od seksu w ogóle. Ale może też poczuć, że seksualne zachowania to jedyna droga, by poczuć się ważnym, by zdobyć zainteresowanie. I droga do seksoholizmu otwarta.

Myślałam, że molestowanie to konkretny czyn. Rozszerzasz tę definicję. Molestowanie seksualne to patrzenie na dziecko jak na obiekt seksualny. Skala jest spora: od nieświadomego nastawienia, myślenia o tym, aż do współżycia. W domach, w których rodzic jest niespełniony seksualnie, atmosfera może być przesycona jego seksualnym pragnieniem. Choć wprost nic się nie mówi, nic się nie dzieje. Ale dzieci mogą to napięcie brać na siebie. Niespełniona matka może zawłaszczać tak synka. Gdy matka jest pozaseksualna, napalony tata zaczyna wysyłać sygnały zainteresowania w stronę córki.

To wystarczy, by została seksoholiczką? To jest tylko grunt. Tak wychowana dziewczynka musi mieć jeszcze ów brak w sobie. Jeśli była nadużywana, zaznała wielkiej ulgi i uczucia nagrody w związku z przeżyciem seksualnym – zwykle wystarczy. Może być też tak, że dziewczyna jest nie za bardzo świadoma albo zainteresowana sprawami umysłu. W pewnym momencie życia czuje: jestem seksualna. Znalazła coś, co ją spełnia. A więc będzie to powtarzać. Jak w słynnym doświadczeniu ze szczurami, które naciskały klapkę pobudzającą ich ośrodek rozkoszy w mózgu tak długo i często, aż zdychały. Uzależnienie to powolne wykańczanie siebie, do zatracenia. Człowiek czuje się bezradny wobec przedmiotu swoich potrzeb. Znałam kobietę, która była zarówno seksoholiczką, jak i alkoholiczką – to się świetnie ze sobą łączy. Została zamordowana w swojej własnej piwnicy. Jakiś menel zabójca ją tam ściągnął. Bo zatraciła instynkt samozachowawczy.

 
Dlaczego tak się dzieje? Bo zostawia się siebie. Zostawia się tego nieszczęśliwego człowieka, którego mamy wewnątrz, zupełnie samego. Przecież owo nieszczęście, które każe uciekać, trwa, nie zniknęło. Dlatego powstało uzależnienie, że ciągle jest ten robak do zalewania, ten smutek wewnętrzny do zasłaniania innymi doznaniami. I człowiek jest coraz bardziej nieszczęśliwy. Ponieważ wybrał coś, co jest używką, ułudą, zamiast siebie samego. W seksoholizmie nie ma znaczenia, z kim się ciupciasz. Ważne, w umownym sensie, że się wykonuje te śmieszne ruchy. Można to robić ze sobą samym. Kiedy dziewczyna pisze, że wielokrotnie w ciągu dnia doprowadza się do orgazmu, to ja się zastanawiam, co ona w ogóle w życiu robi. Bo wygląda na to, że robienie sobie dobrze stało się dla niej najważniejsze. Czy to już seksoholizm? Być może. Trzeba by wiedzieć, czy ona ma kontakty z ludźmi, czy się czegoś uczy, czy coś ją interesuje. Czy tańczy, pływa, chodzi na spacery? To czasem niezauważalny moment, przekracza się niewidzialną linię. I już nie bardzo można przestać.

Ceną uzależnienia jest to, że przestaje się żyć? Dokładnie. Dziewczyna zaczyna czuć, że jej ciało jest narzędziem, które potrafi zagwarantować jej przeżycia nie z tej ziemi. Albo to, że wokół niej będzie się coś działo, że będą ludzie. To się często zaczyna już w szkole. Są takie dziewczyny, o których wiadomo, że „dają”. Pozwalają się całować, obmacywać. Często nie są szczególnie ładne, zdolne, fajne. Więc jest to pierwsza rzecz, która sprawia, że się czują wyróżnione, ważne. Nagle chłopcy się za nimi uganiają. Taka dziewczyna jest tym owładnięta, podekscytowana. Jest jak w tunelu. Czasem z niego później nie wychodzi. Bo dysponuje swoim ciałem jak towarem, który inni chcą kupić.

I ma poczucie, że nad nimi panuje. Ma poczucie mocy i władzy nad mężczyznami, bo każdego uwiedzie, doprowadzi do rozkoszy. I w ten sposób udowadnia swoją wartość. Ale może być też tak, że w seksoholizm popadnie kobieta, która nie ma z seksu satysfakcji fizycznej.

Tylko to, że jest chciana? Płaci własnym ciałem za chwilę bliskości pozornej. Bo jaka to bliskość, skoro przedmiotowo traktuje i siebie, i swoich partnerów? Ale przez chwilę nie jest sama.

Z tego, co mówisz, jeden typ seksoholiczek to takie, którym chodzi o namiastkę relacji, o poczucie mocy albo władzy. Drugi to kobiety, które potrzebują endorfin, fizycznego rozładowania. Tutaj nie musi być kontaktu z drugim człowiekiem, możliwa jest masturbacja i fantazjowanie. Tak czy siak jest to głód miłości. Erotomani szukają bliskości i miłości, ale nie potrafią nawiązać satysfakcjonujących związków. Chcą więc to osiągnąć niejako na skróty.

Wiemy, że jest sporo mężczyzn seksoholików. Natomiast seksoholizm kobiet to wciąż tabu. Bardziej pogardza się kobietami, które ulegają nałogom. Jak długo istnieje patriarchat, tak długo będzie pogarda dla kobiet. Bo kobiety mają służyć facetom. Kobiety szybciej się degradują, ponieważ w ogóle są delikatniejsze w swej fizyczności. I społecznie są traktowane inaczej. Kobieta, która się zdegraduje, spotyka się z potępieniem, spotyka wielu mężczyzn, którzy to wykorzystają. I nie zostaną za to potępieni. Mężczyzna, który się degraduje, spotyka wiele kobiet, które go ratują. To jest wielka, niesprawiedliwa różnica, bardzo dla kobiet niebezpieczna. Dlatego kobietom tak potrzebne są kobiety przyjaciółki. Matki niestety częściej pomogą córce alkoholiczce niż seksoholiczce, bo ta ostatnia w ich mniemaniu „jest dziwką”.

Seksoholizm degraduje, bo człowiek uczy się traktować ludzi przedmiotowo... Jest mądry film na ten temat – „Lulu”. Młodą dziewczynę wprowadza w świat seksu starszy przyjaciel jej brata. Ale nie zaczyna od tego, że ją całuje, powoli dotyka, by ją oswoić i rozbudzić. Każe jej usiąść na fotelu bez majtek i z podniesioną sukienką... Ogląda ją, a potem goli. Zaczyna ją traktować jak przedmiot seksualny. Ona się na to godzi z miłości, z ciekawości, zawstydzenia, nieświadomości. Oczywiście również w niej musi być jakiś brak, który nie pozwala jej powiedzieć: ja tak nie chcę. I przerwać to. Bo to, co się odbywa, jest molestowaniem. Ale ona o tym nie wie. To dla niej wartość, że on poświęca jej  uwagę, „tyle z nią robi”. Odkrywa więc dzięki niemu swoją seksualność, ale w sposób skrzywiony, perwersyjny. On jest w gruncie rzeczy seksoholikiem, który wyucza ją seksoholizmu. Film pokazuje też eskalację jej choroby prowadzącą do zagrożenia życia.

Można więc źle trafić – po ulicy chodzi wielu chorych ludzi. Chorzy ludzie są nauczycielami, dyrygentami, księżmi, psychoterapeutami, lekarzami... I potem się trzeba leczyć z seksoholizmu. Wcześniej należało się wyleczyć z braku wiary w siebie, braku poczucia wartości, braku miłości. Leczenie się z seksoholizmu jest trudniejsze, bo przez ileś lat człowiek nabiera nawyków. Żeby to naprostować, trzeba naprawdę dużo pracy.

ZAMÓW

WYDANIE DRUKOWANE E-WYDANIE
  • Polecane
  • Popularne
  • Najnowsze
  1. Psychologia

Jak radzić sobie z uzależnieniem? Zamiast odcinać się od zmysłów, zmniejsz ilość bodźców

Praca w leczeniu uzależnienia nigdy nie powinna być skoncentrowana na samym niepiciu czy niebraniu. (Ilustracja: iStock)
Praca w leczeniu uzależnienia nigdy nie powinna być skoncentrowana na samym niepiciu czy niebraniu. (Ilustracja: iStock)
Zobacz galerię 4 Zdjęć
Jako ludzie łakniemy i szukamy przyjemności. Zatraciliśmy jednak umiejętność zarządzania nimi – ten swoisty instynkt zachowawczy, chroniący nas przed autodestrukcją. I to właśnie popycha nas w ramiona nałogu – twierdzi psychoterapeuta Robert Rutkowski, kiedyś sam uzależniony. 

Czy dzisiejsze czasy sprzyjają uzależnieniom? Dowodem na to, jak bardzo, są niedawne amerykańskie badania, w których obliczono, że człowiek w czasach średniowiecza przyjmował w ciągu całego swojego życia tyle informacji, ile współczesny człowiek przyjmuje w ciągu jednego dnia. Na przestrzeni wieków nie zmieniliśmy się wcale, jeśli chodzi o rozmiar i pojemność urządzenia, jakim jest mózg, natomiast ilość bodźców, jaką nim odbieramy, przerażająco się zwiększyła. Mówiąc kolokwialnie, przegrzewają nam się styki. Nie wyrabiamy. Futurysta Alvin Toffler w latach 50. ubiegłego wieku napisał książkę „Szok przyszłości”, w której prorokował, że przyjdą takie czasy, kiedy człowiek przestanie ogarniać te wszystkie nowinki technologiczne, z którymi będzie się stykał. I miał rację.

Czasy są więc podłe i przerażające, a na dodatek ta niemożliwa do ogarnięcia ilość bodźców styka się z naszymi słabościami: lenistwem, niefrasobliwością, brakiem chęci chronienia siebie. Człowiekowi wysiada instynkt samozachowawczy, czyli swoiste zabezpieczenie przed szkodliwym wpływem świata, przejawiające się np. poprzez smak czy wstyd.

W jaki sposób działa to zabezpieczenie? W bardzo prosty. Człowiek, jeśli coś mu nie smakuje, czuje obrzydzenie. To ono pojawia się na twarzy, kiedy pierwszy raz w życiu pije się wódkę czy wypala papierosa. Mogę tu wymieniać jeszcze inne substancje, na przykład heroinę, którą znam, a z którą pierwszy kontakt kończy się zawsze torsjami, czyli szokową reakcją organizmu. To są sygnały wysyłane do nas, żeby zrobić STOP. A czym jest wstyd? Uczuciem, które chroni nas przed rozwiązłością, przed wchodzeniem w niejasne relacje seksualne. A obecnie wstyd jest się wstydzić. Przyszedł do mnie niedawno 20-letni mężczyzna, który wyznał, że ma problem z seksem. „Na czym on polega?” – spytałem. „Na tym, że mam 20 lat i jestem prawiczkiem”. „Chłopie, o czym ty mówisz? Dlaczego uważasz, że to jest problem?”. Ano dlatego, że on się porównuje z innymi. I czyta, że 13-, 14-latki rozpoczynają życie seksualne i że to jest norma, czyli on nie jest w normie. A przecież każdy ma swoją drogę, swoją ścieżkę i późniejsza inicjacja seksualna nie musi być od razu chorobą. Świat naprawdę zwariował! A ci, którzy nie mają barier ochronnych, czyli silnego poczucia własnej wartości, będą wchodzić w różnego rodzaju pęknięcia, jak na przykład uzależnienie.

W definicji uzależnienia często podaje się, że to ucieczka od samego siebie, ale czy w tych – jak pan mówi – „podłych i przerażających” czasach nie jest ono też próbą wypisania się z otaczającej nas rzeczywistości? Czy uzależnienie jest ucieczką od siebie, czy od świata? Moim zdaniem to są kolejne etapy. Cel jest ten sam – żeby było lżej, żeby mniej bolało. Uzależnienie jest zadaniem sobie bólu w innym miejscu, żeby w tamtym przestało boleć. To jak, kiedy boli ząb, wbić sobie igłę w piętę. Ból pięty na chwilę pozwoli zapomnieć o zębie. I podobnie człowiek, którego boli dusza, sięga po narkotyki – a mówiąc „narkotyki“, mam też na myśli alkohol. To jeden z najbardziej niebezpiecznych narkotyków, bardzo silnie uzależniający i bardzo silnie negatywnie działający na cały organizm człowieka. I podstępny, bo występujący w anturażu czegoś miłego.

W filmie „Najlepszy” matka mówi do syna, narkomana: „Jureczku, już lepiej, żebyś pił”. Ludzie mówią, że alkohol to dla nich reset. Tymczasem alhohol nie rozluźnia, on paraliżuje. Ludzie mówią, że alkohol poprawia nastrój. Nie, on go zmienia. Człowiek pod działaniem alkoholu jest zatruty, odurzony, odcina się od zmysłów. Dla mnie semantycznym dowodem na to, jak nie radzimy sobie z traktowaniem naszych zachowań, jest słowo „rausz“. Z czym się pani kojarzy „bycie na rauszu“?

Z czymś w rodzaju miłego pobudzenia, upojenia. A wie pani, co znaczy słowo „rausch“ po niemiecku? Upojenie, ale też otępienie. Albo „napić się dla kurażu“. „Courage” to po francusku odwaga, która też jest odcięciem się od zmysłów. Ale dobrze nam się kojarzy, prawda? W ten sposób oswajamy sobie truciznę. Podobnie jest dziś z paleniem marihuany, które zaczyna się wkradać na salony i być dobrze postrzegane. Ja się kiedyś wstydziłem, że palę marihuanę, teraz to jest trendy. Tak jak kokaina. Trzeźwość nie jest już dziś trzeźwością sensu stricto i można być pozornie trzeźwym człowiekiem, który sobie okazjonalnie wciąga kokainę, pali marihuanę... Ale to nie wszystko.

Miałem niedawno sesję z parą, do życia której wkradła się zdrada i która usłyszała od poprzedniego psychologa, a właściwie usłyszała to zdradzona kobieta: „Ale czym się pani przejmuje? Przecież to naturalne, mężczyzna musi sobie od czasu do czasu na boku coś bzyknąć“. Jak widać, niektórzy przedstawiciele mojego zawodu załapali się na wspomnianą dewaluację pewnych wartości.

Nie mówię, że wszyscy powinniśmy być mnichami zen, ale nazywajmy rzeczy po imieniu. Jeżeli nauczyciel pali papierosy i mówi młodzieży o szkodliwości brania narkotyków, to kim on jest? Hipokrytą. Jest niewiarygodny, dzieciaki od razu to wyczują. Warto mówić prawdę. „Nie radzę sobie z moim nikotynizmem“, „To jest moja słabość“, „Nie jestem z tego dumny, nie popieram tego“, a nie przekonywać, że narkotyki są złe, ale palenie jest w porządku. Jeśli ktoś się decyduje być takim pomagaczem i radzić innym w ich problemach, to musi być spójny. Powinien zastanawiać się nad tym, co mówi, bo jego słowa mogą zdemolować komuś życie.

Są uzależnienia bezsprzecznie postrzegane jako szkodliwe: narkotyki, dopalacze. Alkohol i papierosy też – choć tu pewnie z dużym marginesem przyzwolenia. Ale są także uzależnienia, których nie traktuje się jako niebezpieczne. Na przykład poprawianie urody.

Ono się zawiera w takim ogólnym terminie o nazwie „uzależnienie od własnego wizerunku”. Ten nałóg szczególnie dotyka ludzi z piedestału, eksponowanych. Ludzie w ogóle bardzo szybko przyzwyczajają się do tzw. głasków, do miłych rzeczy. Nie ma w tym nic złego, dopóki nie dzieje się tak, że kiedy tego zabraknie, to następuje utrata sensu życia. Tak jest z politykami, uzależnionymi od wydzielania się neurohormonów, które powoduje już samo bycie na piedestale. Oni celowo generują zamieszanie wokół siebie. I tak się tworzy tzw. szum medialny.

Już Stanisław Lem zauważył w „Bombie Megabitowej“, że znalezienie jakiegoś terminu w Internecie jest poprzedzone setkami tysięcy informacji kompletnie zbędnych. Lepiej iść do zwykłej biblioteki. Sam to robię i widzę, że w bibliotekach jest coraz więcej ludzi. Oni już zrozumieli, że obecnie najważniejsza jest umiejętność selekcji. Jako gatunek ludzki jesteśmy ogromnie podatni na bodźce zewnętrzne, dlatego musimy sami się od nich odgradzać.

Skoro nałogi odcinają nas od zmysłów, trzeba do tych zmysłów powrócić? W rzeczy samej. Istotą jest odcięcie bodźców, nie zmysłów. Uzależnienia odcinają właśnie zmysły, a im więcej bodźców do nas wtedy dociera, tym większy szum powoduje. Jeśli bodźców będzie mniej, to nasze zmysły będą bardziej nastawione na ich odbiór.

W książce „Pułapki przyjemności“ mówi pan: jeżeli jemy obiad, jednocześnie oglądając telewizję, to nie czujemy smaku tego, co mamy na talerzu. Zgadza się. Podsumowując ten kawałek naszej rozmowy, człowiek jest coraz bardziej słaby, pozbawiony wartości, fundamentów, a przez ciągłe porównywanie się – także pewnych barier wewnętrznych, które sam na własne życzenie i własną zgubę likwiduje, by się wpisać w kontekst. Dlatego niezmiernie ważne jest środowisko, w jakim funkcjonujemy. Nic dziwnego, że rodzice tak martwią się, gdy ich dziecko wpada w tzw. złe towarzystwo.

Na ile to, czy popadniemy w uzależnienie, zależy od środowiska, a na ile od naszej wrodzonej podatności? A może człowiek jako gatunek czuły na bodźce jest po prostu z natury podatny na uzależnienia? Jesteśmy urodzonymi poszukiwaczami przyjemności. To atawizm. Gdyby człowiek nie chciał, by było mu przyjemniej, toby nie odkrył ognia. Kiedy pierwszy raz ogrzał się przy ogniu i zjadł mięso z upolowanego zająca, opieczone na tymże ogniu, zrozumiał, że jest to o wiele przyjemniejsze niż siedzenie w ciemności, w zimnie i żucie surowego jedzenia. Cały rozwój naszej cywilizacji był możliwy dzięki wrodzonemu pędowi do szukania przyjemności.

I ułatwiania sobie życia. Kiedyś człowiek, żeby napić się wody, musiał pójść kilometr do wodopoju, zażył trochę ruchu, poobserwował okolicę. Dziś nie ma takiej potrzeby, wszystko jest dostępne na aplikacji. Człowiek się zredukował na własne życzenie. Śmiem twierdzić, podążając za Tofflerem, że osiągnęliśmy czasy zerowe. W tej chwili może nas uratować jedynie świadome odchodzenie od nadmiaru bodźców. Sztuką dobrego życia nie jest robienie trzeciego fakultetu czy szukanie nowych kanałów dostępu do informacji, tylko właśnie nierobienie tego. Nie dodawanie, tylko odejmowanie. Sztuka selekcji. Jako człowiekowi dojrzałemu oczywiście jest mi łatwiej się z tym uporać, bo też osiągnąłem jakieś punkty zerowe. Dlatego świadomie nie chcę być dobrze poinformowany, nie chcę mieć pozornie łatwiej i przyjemniej, nie szukam dwóch rzeczy w cenie jednej, kiedy potrzebuję tylko jednej.

Twierdzi pan, że powinniśmy się nauczyć zarządzać naszymi przyjemnościami? Tak naprawdę musimy się nauczyć zarządzać samym sobą. Wtedy będziemy gotowi na przyjemności. Łatwiej jest radzić sobie z jedzeniem człowiekowi niegłodnemu, który jadł trzy godziny temu posiłek, więc nie czuje histerycznego głodu. Niech pani sobie wyobrazi kogoś, kto jada regularnie w ciągu dnia, i kogoś, kto przez cały dzień nic nie jadł, bo nakręcała go adrenalina, jaką daje praca, i nagle o 19.45 idą obaj do restauracji.

Pierwszy pewnie zamówi to, na co ma ochotę, drugi, cokolwiek, byle szybko i dużo. Albo zrobi tak jak grubas ze słynnej sceny z „Sensu życia według Monty Pythona“, który zamówił wszystko z karty. W czym? W wiadrze. Z kolei pierwszy z uśmiechem na ustach, spokojnie będzie wybierał, selekcjonował, zastanawiając się, na co tym razem ma smak. I tę metaforę można przełożyć na nasze wewnętrzne poukładanie. Jeżeli jesteśmy wewnętrznie wygłodniali, popękani, jeżeli nie mamy bazy w postaci poczucia własnej wartości, będziemy zachłystywać się nowymi bodźcami: co chwila nowa partnerka, nowy samochód, nowe buty. Można tak wymieniać bez końca rzeczy czy zachowania, które mają nas zaspokoić. Jaki jest tego efekt? Głód nie gaśnie. Jest coraz większy.

Człowiek woli albo w ogóle zrezygnować ze wszystkich pokus, czyli nie piję, nie palę, nie uprawiam seksu, nie biegam, nie jem i jestem całkowicie z boku – albo korzystać ze wszystkiego. Wolimy to, niż zadać sobie trud i popracować nad kontekstem, w którym funkcjonujemy. Nie trzeba być od razu abstynentem, można próbować alkoholu, ale być świadomym, co on mi daje, a co zabiera. Ja celowo rezygnuję z alkoholu, ponieważ on nie daje mi nic, a wielu rzeczy pozbawia. I wcale nie jestem wojującym ortodoksem neofitą, który kiedyś pił za dużo, a teraz nie pije wcale...

...tylko nie pije pan dlatego, że panu to już nie służy. Dokładnie tak. Alkohol przestał mi służyć i jest dla mnie stratą czasu. Pod wpływem alkoholu nie jestem sobą, a od kiedy się polubiłem, bycie sobą jest przyjemne. Kiedyś piłem dla swoistego kontekstu, czyli dla towarzystwa. Alkohol służył mi do pokrycia, zatuszowania moich kompleksów. A ponieważ wziąłem się za siebie, poszedłem na jedną terapię i drugą, to zniknęły kompleksy. I nagle alkohol też przestał działać, przestał być potrzebny. Przestałem chcieć kłamać, a alkohol to kwintesencja kłamstwa.

Zauważyłem, że wielu moich pacjentów, ludzi biznesu, pije nie dla samego smaku alkoholu czy jego działania, ale dlatego że piją ich kontrahenci. Czyli mamy coś, co się bardzo często pomija w analizach psychologicznych. Mamy uzależnienie fizyczne, psychiczne i to uzależnienie społeczne, środowiskowe.

Presja społeczna to silne narzędzie wpływu. Często najtrudniejsze do pokonania przez uzależnionych pacjentów.

Pana praca polega na pokazaniu im, jak mogą się uniezależnić od opinii innych zamiast od konkretnej substancji? Praca w leczeniu uzależnienia nigdy nie powinna być skoncentrowana na samym niepiciu czy niebraniu. Czy zaprzestaniu jakiś zachowań, jeśli mówimy o uzależnieniu behawioralnym, jak np. seksoholizm. Nie, tu chodzi o całkowite przeprogramowanie człowieka.

Przychodzimy na ten świat głodni przyjemności. Jak się zachowuje małe dziecko? „Jakiż kontrast między promienną inteligencją dziecka a ograniczoną umysłowością dorosłego“ – napisał gdzieś Zygmunt Freud. To jest kwintesencja naszej rozmowy – wracajmy do naszego wewnętrznego dziecka. Ono dużo lepiej wie, jak żyć. Kiedy jest głodne, to co robi? Płacze, bo chce zaspokoić głód. A co robi dorosły? Gasi go, eliminuje. Bo w tym momencie ma dużo ważniejsze rzeczy do zrobienia. Przestaliśmy o siebie dbać. Nie jemy, nie śpimy, nie odpoczywamy, bo mamy projekt do wykonania. Pogubiliśmy się do tego stopnia, że prawdopodobnie dlatego ludzkość wymiera i tak mało się rodzi dzieci, bo one wzbudzają w nas poczucie winy.

No, takiej teorii jeszcze nie słyszałam... Oczywiście żartuję sobie trochę, ale coś w tym jest. Nie chcemy płodzić dzieci, bo jesteśmy uzależnieni od wygodnego życia. Ja mam teraz w domu 5-miesięcznego bobasa i rozkoszuję się tzw. dojrzałym ojcostwem. Syn jest moim trenerem uważności. Pierwszą rzecz, jaką pod jego wpływem zrobiłem, było skrócenie czasu pracy. Przyjmuję mniej pacjentów. Stwierdziłem, że nie chcę sobie odbierać przyjemności obcowania z nim. Jeśli miałbym zatem na koniec pokusić się o jakąś radę, to brzmiałaby ona tak: uczmy się od swoich dzieci odróżniania rzeczy ważnych od tych nieistotnych.

Robert Rutkowski psychoterapeuta, pedagog, trener umiejętności psychologicznych. Prowadzi prywatny Gabinet Psychoterapii i Rozwoju Osobistego w Warszawie, specjalizuje się w leczeniu uzależnień, depresji, nerwic oraz w zarządzaniu stresem. Współautor książek „Spowiedź narkomana” i „Pułapki przyjemności” (wyd. Muza)

Wywiad archiwalny. 

  1. Psychologia

Wieczór bez drinka. Kiedy nawyk staje się uzależnieniem

Alkohol zakłóca funkcjonowanie neuroprzekaźników w mózgu, zmniejsza się sprawność intelektualna, spada poziom koncentracji. (Fot. Getty Images)
Alkohol zakłóca funkcjonowanie neuroprzekaźników w mózgu, zmniejsza się sprawność intelektualna, spada poziom koncentracji. (Fot. Getty Images)
Zobacz galerię 1 Zdjęć
Jeśli co wieczór pijemy piwo, na przykład w trakcie oglądania filmu, to po pewnym czasie, gdy tylko pomyślimy, że mamy ochotę na film, pojawia się też ochota na piwo. Obie czynności stają się powiązane, nieodłączne. Wytwarza się nawyk, a to jest pułapka. Nawyk prowadzi do uzależnienia. Uzależnienie to równia pochyła – mówi psychoterapeuta Benedykt Peczko.

- Jeśli co wieczór pijemy piwo, na przykład w trakcie oglądania filmu, to po pewnym czasie, gdy tylko pomyślimy, że mamy ochotę na film, pojawia się też ochota na piwo. Obie czynności stają się powiązane, nieodłączne. Wytwarza się nawyk, a to jest pułapka. Nawyk prowadzi do uzależnienia. Uzależnienie to równia pochyła – mówi psychoterapeuta Benedykt Peczko.

Jest cienka granica między „lubię alkohol” a „muszę się napić”. I bardzo łatwo ją przekroczyć, co najczęściej dzieje się w sposób niezauważalny. Według norm amerykańskich wystarczy pół butelki piwa dziennie wypite przez kobietę i jedna cała wypita przez mężczyznę, żeby mówić o uzależnieniu. Znajoma psychoterapeutka powiedziała mi, że wygląda na to, iż 90 procent młodych kobiet i mężczyzn jest na granicy uzależnienia. Alkohol wśród młodych ludzi jest, niestety, modny; to element subkultury. Picie jest powiązane z rytuałem. Mecz, impreza, imieniny, czipsy, piwo, coś mocniejszego. Są ramy, w których alkohol stanowi ważny stały element – i to stanowi niebezpieczeństwo.

Pomówmy o zagrożeniach. Jako dziecko byłem świadkiem nadużywania alkoholu przez wiele osób z mojego środowiska – sąsiadów, członków rodziny, kolegów, przyjaciół. Z przerażeniem patrzyłem, jak alkohol przejmuje nad nimi władzę, jak tracą kontakt ze sobą, z bliskimi i ze światem. Alkohol odcina od prawdziwych, bliskich relacji, generuje konflikty, przemoc, agresję. Ojciec, który nadużywa alkoholu, jest obecny w domu fizycznie, ale nie ma z nim kontaktu emocjonalnego, więc to tak, jakby go nie było. W wieku 30 lat z powodu alkoholu zmarł mój kolega, silny, potężny mężczyzna. Nie dlatego, że się zapił, ale że pił regularnie. Alkohol zrujnował narządy wewnętrzne. Miał mocny organizm, więc wydawało mu się, że sobie radzi, że może pić. Zostawił żonę, dziecko. Gdy dowiedziałem się o jego śmierci, byłem w szoku.

Co dzieje się w organizmie pod wpływem alkoholu? Świadomość, percepcja rzeczywistości ulegają zakłóceniu, zniekształceniu. Tracimy dostęp do wewnętrznych zasobów. Alkohol zakłóca funkcjonowanie neuroprzekaźników w mózgu, zmniejsza się sprawność intelektualna, spada poziom koncentracji. Pogarsza się koordynacja wzrokowo-ruchowa, język się plącze, co negatywnie wpływa na procesy poznawcze i emocjonalne. Trudno porozumieć się z człowiekiem, który nadużywa alkoholu. Przestajemy mieć do czynienia z indywidualnością tej osoby, zamiast niej zostaje coś, co jest chore, patologiczne. Oczywiście, alkohol czasem rozluźnia – jednak to rozluźnienie nie jest pełne ani zdrowe, ponieważ nie można go utrzymać, gdy nie ma alkoholu. Jeśli co wieczór pijemy piwo, na przykład w trakcie oglądania filmu, to po pewnym czasie, gdy tylko pomyślimy, że mamy ochotę na film, pojawia się też ochota na piwo. Obie czynności – oglądanie filmu i picie piwa – stają się powiązane, nierozłączne. Wytwarza się nawyk, to jest pułapka. Nawyk prowadzi do uzależnienia. Uzależnienie to równia pochyła.

Takie niewinne piwo. Piwo jest bardzo intensywnie reklamowane. Właściwie nie jako alkohol, raczej jako napój, jak coca-cola, red bull. Jest traktowane jak kiedyś oranżada: gdy jesteś spragniony, napij się piwa. I jaki wybór! Weźmy piwo Dębowe Mocne. Producenci odwołują się do archetypów – dąb to siła, odporność, piękno. A „Lech to nie grzech”. Więc nie grzeszymy, nie robimy nic złego. Piwo z sokiem owocowym, a przecież sok jest zdrowy. I tak dalej, i tak dalej. Są jeszcze mocne trunki. Na przykład drinki. Miałem klienta, mężczyznę w dojrzałym wieku, samodzielnie wychowującego dzieci, który co wieczór przyrządzał sobie swój ulubiony drink. Drink wypity w samotności po stresującej pracy stał się rytuałem kończącym dzień, chwilą rozluźnienia. Widziałem niepokojące zmiany; napuchniętą twarz, przekrwione oczy. Przyznawał, że rano trudno mu się dobudzić, potrzebuje trzech kaw. Od popołudnia myślał już o swoim wieczornym drinku. A jednak był przekonany, że nie jest uzależniony. Zaproponowałem, żebyśmy to sprawdzili: tydzień bez drinka. Nie udało się. Może więc co drugi dzień, co trzeci albo zamiast drinka lampka wina, żeby przełamać nawyk, wprowadzić więcej elastyczności. Po wielu tego typu eksperymentach okazało się, że w tym zakresie nie jest w stanie panować nad sobą. Konieczne stało się podjęcie leczenia w specjalistycznym ośrodku, pod okiem psychoterapeutów i lekarzy. To przykład, który uczy pokory, ponieważ ten mężczyzna mówił, że co prawda robi sobie co wieczór drinka, ale tak w ogóle to alkoholu nie pije!

Jeśli czekam na wieczorny drink czy lampkę wina, to może być sygnał ostrzegawczy? Nawet wtedy, gdy czekam na weekend, bo wreszcie się napiję. Niebezpieczna jest regularność, picie raz na dwa tygodnie, raz na miesiąc. Mam do czynienia z młodymi ludźmi ze świata sztuki i biznesu. Oni w tygodniu ciężko pracują, natomiast od piątkowego wieczoru do niedzielnego popołudnia balują bez przerwy. W weekend wypijają bardzo dużo, upijają się do nieprzytomności. Upijanie się to jak przerwanie tamy, organizm zostaje zalany alkoholem, destabilizuje się metabolizm, system nerwowy. Z czasem organizm przyzwyczaja się do tego, że co pewien czas dostaje silne dawki, i zaczyna się adaptować do tego zmienionego biochemicznego środowiska. Jednak proces degradacji postępuje, alkohol fatalnie wpływa na mózg, wątrobę, nerki, serce, krążenie. Osoby uzależnione piją coraz więcej, szybciej się starzeją. Widziałem 30-letnich mężczyzn wyglądających na 50-latków. Picie to samobójstwo, powolna eutanazja. Najbardziej mylące jest to, że skutków nie widać od razu, szczególnie w przypadku ludzi młodych. Młode organizmy szybko się regenerują, dlatego może się wydawać, że upijanie się to nic takiego – człowiek się otrząśnie, weźmie prysznic, napije się wody, przebiegnie się trochę i szybko wróci do normy. Może tak się zdarzyć – raz czy drugi. Jednak zmiany następują; powoli, więc niezauważalnie.

Dlaczego tak łatwo się napić? Mówimy o alkoholu jako o elemencie subkultury, rytuału, mody, o sugestywnych reklamach piwa, o „lekarstwie” na stres współczesności. Jest jeszcze tradycja: picie z pokolenia na pokolenie na weselach, chrzcinach, imieninach, pogrzebach, jubileuszach, przy świątecznym stole. „Nie napijesz się? Przy takiej okazji?”. Trzeba być naprawdę świadomym zagrożeń, żeby odmówić. Ale jest tu coś jeszcze. Czytam właśnie książkę „Teleogłupianie”. Autor Michel Desmurget powołuje się na wiele badań potwierdzających, że wystarczy oglądać telewizję dwie godziny dziennie, aby być zagrożonym nadużywaniem alkoholu. Dlaczego? W każdym niemal filmie są sceny, w których ludzie piją alkohol. Piją w filmach wojennych, historycznych, obyczajowych, komediach romantycznych, serialach. Piją wszyscy – czarne charaktery i białe charaktery. Psychologowie zwracają uwagę, że współczesna telewizja przejmuje rolę, którą dawniej odgrywali rodzice, dziadkowie, wujowie, wspólnoty rodzinne i sąsiedzkie. Młodzi ludzie nieświadomie naśladują wzorce, z którymi spotykają się w filmach; nasiąkają tymi obrazami.

Polski serial „Ranczo” oglądało średnio dziewięć milionów ludzi. Jest świetnie zrobiony, w sposób prosty, mądry i zabawny opowiada bliskie nam historie. I w tym serialu wszyscy piją! Nie wszyscy nałogowo, ale jednak. Piją bohaterowie, którzy budzą naszą sympatię i współczucie, grani brawurowo przez znakomitych aktorów. Alkohol staje się nieodłącznym elementem stylu życia. Niby wiemy, że to tylko film, że tak nie można. Okazuje się jednak, że ten przekaz ma charakter nieświadomy, działa jak ukryta sugestia, wpływa na odruchy, zachowania, wybory, na wiele naszych przekonań. Młodzi ludzie są wobec tych obrazów bezbronni. Są w dramatycznej sytuacji. Dołóżmy do tego niepewność, dezorientację co do stylu życia, systemu wartości, lęk, że nie sprostam wzorcom lansowanym wśród rówieśników, a okaże się, że subkultury grillowania i imprezowania są azylem, gdzie można odetchnąć, zapomnieć, spotkać się z innymi, pogadać. Młodzi ludzie uzyskują w ten sposób dostęp do czegoś pierwotnego, do wspólnoty. Rozmawiamy wreszcie nie o biznesach, studiach, przetrwaniu. Jesteśmy razem i bawimy się. Zapominamy o rzeczywistości. Jednak to namiastka wspólnoty, prawdziwej zabawy. Te imprezy mają charakter destrukcyjny. Wiążą się bardzo często z niekontrolowanym seksem i zdradami, które za chwilę wyjdą na jaw. To generuje ból, cierpienie, rozpad związków. Kac jest nie do zniesienia, więc pijemy znowu, żeby zapomnieć. Błędne koło. Nierozwiązane problemy wydają się nierozwiązywalne.

Co z tym robić? Jak się chronić? Bezpieczne są niewielkie ilości alkoholu raz na jakiś czas, z przynajmniej kilkutygodniowymi okresami, kiedy nawet nie pomyśleliśmy o alkoholu. Jeśli dbamy o siebie, prowadzimy zdrowy tryb życia, dobrze się odżywiamy, mamy kontakt z przyrodą, jest małe prawdopodobieństwo, że uzależnimy się od alkoholu. Nasz wzmocniony w ten sposób organizm pilnuje równowagi, samoreguluje się. Największym problemem jest przyznanie się, że mam problem: „Ja jestem alkoholikiem? Jestem uzależniony? Chory? Powinienem się leczyć, iść na odwyk? Ja?! W każdej chwili mogę przestać pić. Piję, bo lubię”. Bardzo prymitywny mechanizm zaprzeczania, oszukiwania siebie.

Dlaczego to robimy? Chcemy mieć złudzenie, że kontrolujemy sytuację, jesteśmy panami siebie, nic nam nie grozi; jesteśmy na tyle silni, żeby sobie radzić. Zaprzeczanie, wypieranie jest elementem tej patologii. Dopiero wtedy, gdy przyznamy się, że mamy problem, możemy podjąć konkretne kroki. Jeśli tego nie zrobimy, możemy być pewni, że będzie coraz gorzej. Miałem do czynienia z wieloma, wydawałoby się silnymi, twardymi mężczyznami, których nałóg zamienił we wraki, a potem w zwłoki.

Jak i kiedy szukać pomocy? Najpierw profilaktyka, czyli nieodkładanie na później, niebagatelizowanie problemów – w relacjach, w pracy czy jakichkolwiek innych. Im więcej nierozwiązanych problemów, tym większe ryzyko, że sięgniemy po alkohol. To dlatego tak ważne jest rozwiązywanie swoich problemów na bieżąco, a także zajęcie się tymi, które nie zostały rozwiązane w przeszłości. Jeśli ktoś bliski mówi nam: „Przesadzasz z alkoholem”, nie bagatelizujmy tego, to też profilaktyka. Poprośmy przyjaciół o wsparcie, niech nam zwracają uwagę. Jeśli troska bliskich nie pomaga, czas sięgnąć po wsparcie profesjonalne. Jeśli zauważam, że od rana czekam na wieczorny drink, źle się czuję, nie radzę sobie, trzeba natychmiast skorzystać z pomocy; są poradnie przeciwalkoholowe, ośrodki terapeutyczne. Moja rada dla młodych: nie wierzcie telewizji. Nie wierzcie dorosłym, którzy twierdzą, że alkohol to normalka, że „od jednego nic się nie stanie”, a „drugi na drugą nóżkę, dla równowagi”. Nigdy dość ostrożności i czujności na temat ilości i częstotliwości picia. Uważajcie, aby alkohol nie stał się częścią rytuału waszego życia. Celebrujcie życie, cieszcie się sukcesami – bez drinka.

Benedykt Peczko jest psychologiem, trenerem, coachem i psychoterapeutą, dyrektorem Polskiego Instytutu NLP.

  1. Psychologia

Nałóg pociąga, bo przykrywa bolesne emocje. Od czego się uzależniamy, od doznań czy substancji?

Uzależnienia pojawiają się w życiu jako reakcja na określone emocje, zazwyczaj zbyt trudne do swobodnego przeżywania i wyrażania. (Fot. Getty Images)
Uzależnienia pojawiają się w życiu jako reakcja na określone emocje, zazwyczaj zbyt trudne do swobodnego przeżywania i wyrażania. (Fot. Getty Images)
Zobacz galerię 4 Zdjęć
Osoba uzależniona zwykle zaprzecza problemowi, a przyczyn cierpienia poszukuje w świecie zewnętrznym. Nie sposób mówić prawdę innym, gdy nie mówi się jej samemu sobie. Nałóg dla wielu jest pociągający dlatego, że przykrywa bolesne emocje i wewnętrzną pustkę, zwalnia od konfrontacji z życiem. Zrozumienie tego jest podstawą skutecznej terapii.

Tak naprawdę uzależniamy się od doznań, a nie substancji. Już na wczesnym etapie życia stajemy się niewolnikami uznania, pochwał, akceptacji. Wrastamy w społeczeństwo napędzane podziałem na podziwianych i podziwiających, na tych, którzy odnieśli sukces, i tych, którzy oglądają sukces na billboardach, w telewizji, którzy czytają o nim w prasie.

Alkohol, morfina, amfetamina, kawa czy papierosy pojawiają się w życiu jako reakcja na określone emocje, zazwyczaj zbyt trudne do swobodnego przeżywania i wyrażania. Czasami używki są odpowiedzią na doznanie pustki, niskie poczucie własnej wartości, które zachęca do tego, by znaleźć uznanie w grupie rówieśniczej albo zawodowej. Zdarza się również, że pozbawieni świadomości, ale również pragnienia, by dokonać w siebie głębszego wglądu, idziemy wygodną drogą wybraną przez innych. Na zasadzie: skoro wszyscy piją, dlaczego i ja mam nie spróbować? Takie zwykle są początki uzależnienia, które obiecuje wyzwolenie, ale w praktyce zawsze ogranicza naszą wolność.

Zależni od lęku

– Uzależnienie to stan, w którym funkcjonowanie danej osoby jest zależne, ale też kontrolowane przez pozyskiwanie substancji, jej używanie i dochodzenie do siebie po użyciu owej substancji – wyjaśnia Natalia Jurys, psychoterapeutka, specjalistka terapii uzależnień. Podkreśla, że uzależnienie może również dotyczyć zachowań, a nie tylko substancji i wtedy mamy do czynienia z uzależnieniem behawioralnym. Hazard, pracoholizm, zakupoholizm, kompulsywne objadanie się – zaliczają się właśnie do tej grupy, do której można też wrzucić uzależnienie od pornografii, komputera, Internetu i telefonu komórkowego.

W przypadku uzależnienia fizycznego mechanizm leczenia jest dosyć prosty – po odstawieniu przyjmowanej substancji i odtruciu organizmu problem znika. – Jednak nie znika kwestia uzależnienia psychicznego, które stanowi kwintesencję problemu – dodaje Natalia Jurys.

Część osób po operacji otrzymuje morfinę, która łagodzi doznanie bólu, ale nie wszyscy się od niej uzależniają. Alkohol również pije sporo osób, które niekoniecznie stają się alkoholikami. Podstawowa różnica polega na tym, że osoba uzależniona używa Internetu, komputera, alkoholu albo narkotyków, by wejść w określony stan. Celem może być większa energia, otwartość i aktywność albo przeciwnie: odrętwienie, zamroczenie, wyciszenie, a nawet sen.

W obecnych czasach rozpowszechnione jest zwłaszcza uzależnienie od lęku, które często wywołuje inne uzależnienia, nałogi czy natręctwa. Lęk służy od wczesnego dzieciństwa do pseudomotywowania, dyscyplinuje i wywołuje poczucie winy. Emocja, która pierwotnie miała ostrzegać przed niebezpieczeństwem, wykorzystywana jest do kreowania niebezpieczeństwa, wiary w to, że należy gromadzić więcej niż potrzebujemy, osiągać więcej, niż naprawdę chcemy, zabezpieczać się przed urojeniami. Gdy poziom lęku staje się zbyt wysoki, z pomocą przychodzi nie tylko przemysł farmaceutyczny i szereg leków na uspokojenie, ale również galerie handlowe – wydawanie pieniędzy może na chwilę przywrócić poczucie kontroli. Do tego dochodzi kult jedzenia i określonej figury oraz szeroko rozbudowywany przemysł rozrywkowy. Powstaje absurdalna sytuacja, w której zarządzający owym przemysłem, oferujący leki nowej generacji na sen i lęki, oraz ci zachęcający do zmiany garderoby, zawartości talerza i określonych produktów – chcą, byśmy byli uzależnieni nie tylko od określonych rzeczy i substancji, ale również od ich głosów, które nazywają eksperckimi. Wszystko po to, by odrzucić prostą i logiczną myśl, że przecież nie ma dla ciebie lepszego eksperta od ciebie samego.

To tak jak z miażdżycą

Terapia uzależnień jest długotrwała i trudna. Opiera się na ogromnie zróżnicowanych oddziaływaniach, takich jak: reprogramming (szkolenia z zakresu nowych, zdrowych zachowań i postaw), psychoterapia (indywidualna i grupowa), treningi interpersonalne, komunikacyjne, umiejętności budowania relacji, wyrażania emocji, warsztaty ekonomiczne czy terapia skoncentrowana na rozwiązaniach. Czasami częścią terapii uzależnień jest farmakologia, zwłaszcza podczas epizodów depresyjnych – jednak za każdym razem leki pełnią funkcję pomocniczą.

Cały proces zazwyczaj trwa od półtora roku do dwóch lat – jeśli ma dojść do realnej i trwałej zmiany. Zdarzają się oczywiście i takie przypadki, że osoba uzależniona uporała się z nałogiem sama, takie, w których wystarczyła sześciotygodniowa terapia w ośrodku, ale również takie, w których po dwudziestu latach uzależnienia i spędzenia kolejnych lat na terapiach i treningach – nie widać efektów.

Co decyduje o skuteczności w leczeniu uzależnienia? – Kluczowa jest motywacja – mówi Natalia Jurys i wyjaśnia, że do leczenia często zgłaszają się ludzie z powodu lęku przed utratą określonej rzeczy, posady w pracy, ukochanej osoby grożącej rozwodem. Zdarza się, że nie jest to wystarczający impuls do trwałej zmiany, czasami chodzi wyłącznie o utrzymanie obecnego stanu rzeczy. Tacy uzależnieni mogą nawet chodzić na terapię, odpowiadać na pytania, spełniać formalne wymagania leczenia, ale wewnątrz siebie pozostają bierni i gotowi w każdej chwili wrócić do substancji lub nawyku, od którego są uzależnieni. Nie dokonują wglądu i najczęściej pytają siebie: „Co muszę zrobić, by życie wyglądało jak dawniej?”, zamiast zapytać siebie: „Co się przydarzyło w moim życiu, w mojej przeszłości, jak to się stało, że jestem uzależniona/uzależniony?”. Leczenie się z uzależnienia nie ma bowiem na celu powrotu do stanu sprzed, tylko postawienie na głowie całego dotychczasowego funkcjonowania. A to wymagający czasu, uwagi i szczerości proces. Męczący, a często i bolesny.

– Nie każdy, kto zaczyna, nawet z dużą motywacją, jest w stanie wytrwać, nie poddać się. Podobnie jest z innymi chorobami przewlekłymi, tylko może mniej się o tym mówi, a skutki odstępstw od leczenia nie są tak oczywiste i widoczne. Wystarczy pomyśleć o kimś, u kogo wykryto zaawansowaną miażdżycę – pracuje po 14 godzin dziennie, nie rusza się, jada w fast foodach, jest spięty i rozdrażniony. Grozi mu zawał. I dowiaduje się, że ma brać leki, mniej pracować, jeść zdrowo i uprawiać sport. Co robi? Bierze leki. I tyle. Reszty nie jest w stanie zmienić – tłumaczy Natalia Jurys.

Osoby uzależnione zamiast wnikliwej pracy nad sobą czasami chciałyby dostać gotową receptę, szybki przepis prowadzący do uratowania rozpadającego się życia, a najlepiej przyzwolenie na okazjonalne spożywanie zakazanych substancji lub powtarzanie szkodliwych zachowań.

Kłamstwa w służbie nałogu

W terapii uzależnień powtarzalny jest również mechanizm spirali kłamstw. Osoba uzależniona często oszukuje samą siebie, zaprzecza problemowi, a przyczyny cierpienia poszukuje w świecie zewnętrznym, a nie w sobie. W pewnym momencie zaczyna również oszukiwać znajomych, rodzinę i najbliższych – musi to robić, bo nie sposób mówić prawdę innym, gdy nie mówi się jej sobie, nawet w intymnych myślach, które pojawiają się w chwili trzeźwości. Gdyby osoba uzależniona się nie oszukiwała, musiałaby stale żyć w dysonansie poznawczym, tzn. wiedząc, jak bardzo szkodzi sobie i innym, nadal robiłaby to, co dotąd. A to psychicznie byłoby nie do wytrzymania. Nie na darmo w toku ewolucji wykształciliśmy mechanizmy obronne, takie jak racjonalizowanie, wypieranie i zaprzeczenia rzeczywistości, które pozwalają nam na destrukcyjne zachowania.

Jeśli odnajdujemy w sobie objawy uzależnienia, możemy po prostu zgłosić się do poradni leczenia uzależnień i poprosić o wizytę – terapia uzależnień jest w Polsce refundowana i nie potrzebujemy na nią skierowania. Jest ono wymagane jedynie przy terapii w ośrodku stacjonarnym – zazwyczaj trwającej minimum 4–6 tygodni. Wtedy może je wystawić lekarz rodzinny lub psychiatra. Taka intensywna praca z uzależnieniem potrafi przynieść zmotywowanym pacjentom olbrzymie korzyści, poza tym pozwala przyjrzeć się swojemu życiu z dystansu, zobaczyć tych, którzy zostali skrzywdzeni, oszukani.

– Leczą się ludzie, którzy mają szansę na pozytywny bilans, tzn. są w stanie uświadomić sobie straty, jakie uzależnienie spowodowało w ich życiu, pogodzić się z tym, co bezpowrotnie utracili, i pragną zrobić coś dobrego, niejako odpracować stracony czas, albo zacząć od nowa bez oszukiwania siebie, że przeszłość nie może się powtórzyć. Wsparcie i miłość najbliższych również pomaga – wyjaśnia Natalia Jurys, która zapamiętała ze swojej pracy w Monarze pewną scenę. Grupa uzależnionych, zima, wieczór. W połowie sesji pojawia się pijana pacjentka z trzyletnią córeczką. Tłumaczy się w bełkotliwy sposób, że ktoś ukradł jej portfel i uznała, że musi się napić. Pali nerwowo papierosa, wymachuje rękami, wyjaśniając cały czas, dlaczego musiała złamać abstynencję. – Patrzyłam na dziewczynkę, która próbowała przytulić się do pijanej matki, unikając jednocześnie poparzenia papierosem, który co chwila śmigał koło jej twarzy. Tak sprawnie się wyginała i uchylała, że papieros jej nie sięgał. Wyglądało to tak, jakby od dłuższego czasu trenowała te ruchy. Widok ten prześladuje mnie we wspomnieniach. Prawdą o uzależnieniu jest to dramatyczne przystosowanie trzyletniej dziewczynki do nietrzeźwego funkcjonowania rodzica, a nie to, co o powodach do picia ma do powiedzenia jej matka – mówi Natalia Jurys.

Historia ta może być podpowiedzią dla wszystkich tych, którzy pozostają w relacji z osobą uzależnioną i opanowali sztukę unikania ciosu, ale też złego słowa, krzyku czy rozczarowania z powodu zawalenia umówionego terminu. Owo przystosowanie nie służy zarówno osobie uzależnionej, jak i tym, którzy się przystosowali. Wspieranie ukochanej osoby oznacza czasami postawienie jej wyraźnych, nieprzekraczalnych granic, a czasami wymaga rozstania – również z szacunku do miłości. – W przypadku osób uzależnionych otoczenie, które chce im pomóc, musi robić rzeczy przeciwintuicyjne – wyjaśnia Natalia Jurys. Gdy osoba uzależniona płacze, cierpi, dzwoni z prośbą o pieniądze na chleb i obiecuje poprawę – trudno nie ulec, tym bardziej gdy ją kochamy. Jeśli jednak powtarza się to dwudziesty raz, największą pomocą będzie pozwolenie jej na wzięcie odpowiedzialności za swoje zachowanie i niechronienie jej przed konsekwencjami nałogu, czyli zaprzestanie (wspólnie z uzależnioną osobą) ukrywania bałaganu, który wokół siebie robi – zarówno w sensie dosłownym, jak i w przenośni.

Mądre wsparcie polega na pomocy w podjęciu leczenia, zachowaniu abstynencji i wzięciu odpowiedzialności za swoje czyny. W przeciwnym wypadku wspieramy uzależnienie, nie osobę.

Natalia Jurys psychoterapeutka, specjalistka terapii uzależnień. 

  1. Seks

Dlaczego wstydzimy się tego, co nas podnieca?

Wstyd powstrzymuje nas od swobodnej ekspresji w sferze seksu. (Fot. Getty Images)
Wstyd powstrzymuje nas od swobodnej ekspresji w sferze seksu. (Fot. Getty Images)
Zobacz galerię 1 Zdjęć
Bardzo często kobiety wstydzą się, że coś je podnieca. Ten wstyd powstrzymuje je od swobodnej ekspresji w sferze seksu. Nastawiają się raczej na odpowiadanie na to, co robi partner, niż na aktywne współtworzenie intymnej relacji – mówi Olga Haller, psycholożka, terapeutka.

W Internecie i w prasie kobiecej można znaleźć mnóstwo informacji dotyczących tego, co nas podnieca lub może podniecać. Zainteresowało mnie zwłaszcza kilka artykułów skierowanych do kobiet. No i na przykład: jak pieścić piersi? Mamy kilka zdań, że kobiety lubią delikatnie. Następnie pojawiają się podpowiedzi typu: posmaruj piersi koniakiem, załóż futro na nagie ciało... A po co? Bo to obudzi w nim „lwa łóżkowego”. To kto tu ma się podniecać, dla kogo to futro? Takie zalecenia mogą stać się inspiracją, jeśli jesteśmy świadome naszych potrzeb i granic. Ale ponieważ wiele z nas ma z tym problem, istnieje niebezpieczeństwo, że zrobimy coś dla partnera, wizerunku, wrażenia i nie będziemy mieć z tego ani przyjemności, ani bliskości. Większość tych rad nie służy otwarciu się na siebie. Podkreśla się, że od nas zależy przyjemność mężczyzny.

Rozmawiałam z kobietami po trzydziestce. Zapytałam je, czy dzielą się swoimi potrzebami z partnerami. Jedna, która otwarcie przyznaje się do tego, że uwielbia seks, odpowiedziała: „Ja nawet nie wiem, czego potrzebuję”. Kobiety częściej nastawiają się na odpowiadanie na to, co robi partner, niż na aktywne współtworzenie intymnej relacji. Istnieje też inna strona medalu – to kobiety zaczynają wymagać od mężczyzn konkretów: połóż rękę tu, zrób to. A mężczyźni sprowadzeni do roli robota, który ma zapewnić orgazm, też czują się z tym źle. Myślę jednak, że kobietom szczególnie trudno odnaleźć kontakt ze sobą w seksie, gdyż większość z nas po prostu nie zna zbyt dobrze tej strony własnej natury.

A czym jest ten kontakt? To świadomość swoich prawdziwych potrzeb, ale nie w sensie technicznym: chcę, żebyś mnie dotykał tu albo tam, chcę robić to czy tamto. Chodzi o otwarcie się na odkrywanie w intymnym tu i teraz przeżyć i potrzeb, o których mogłyśmy nawet nie wiedzieć, o poddanie się seksualnemu pobudzeniu, które nas poprowadzi. Ale tutaj mamy dylemat. Bo z jednej strony kobiety robią w łóżku różne rzeczy wbrew sobie (dla partnera, wizerunku i nie wiadomo czego jeszcze), a z drugiej – mogłyby robić to samo, gdyby rozpoznały, że naprawdę tego chcą! Ale na przeszkodzie stoi przekonanie, że jeśli sobie pozwolimy na popłynięcie, eksperymentowanie i „puszczenie” ciała bez kontroli, staniemy się dziwkami.

Nie wolno nam pokazywać, że coś nas naprawdę podnieca? Że czegoś chcemy w seksie. To wątek, który przewija się w naszych rozmowach. Skąd mamy wiedzieć, czego chcemy, skoro większość z nas poznaje własne reakcje seksualne dopiero w kontakcie z chłopakiem, mężczyzną. Wielu dziewczynom, które rozpoczynają erotyczne kontakty, brakuje wiedzy i praktyki (tak, tak – praktyki!). I nie chodzi o kwestię, skąd się biorą dzieci, ale o to, na czym seks polega – że daje przyjemność, radość, bliskość, że jest tysiąc możliwych pieszczot... I że jest wielką siłą, którą trzeba poznać, oswoić. Dostajemy za to mnóstwo przekazów płynących z lęku i chęci ochrony: nie możesz być łatwa, bo będą źle o tobie mówić, on cię wykorzysta, a nawet – musisz zachować godność! Większość z nas ma zakodowane, że trzeba się pilnować, że seks to kruchy lód, po którym należy stąpać ostrożnie.

Lęk przed odczuwaniem podniecenia i marginalizowanie potrzeb seksualnych mogą spowodować, że będziemy wybierać niewłaściwych mężczyzn, którzy niekoniecznie nas podniecają albo którzy mają zaspokoić inne nasze potrzeby? Nie mając obeznania z doznaniami i potrzebami fizycznymi w sferze erotycznej, możemy mylić stan zakochania ze stanem podniecenia. To podstawowy powód, dla którego kobietom się to miesza. Bo jeśli mamy kilkanaście lat, przytulamy się do chłopaka i czujemy podniecenie, a jednocześnie wiemy już dobrze, że nie powinnyśmy go czuć, no to wzdychamy i uznajemy, że jesteśmy zakochane! To usprawiedliwia nasze odczucia, a jednocześnie oddala od samych siebie. Błogość w dole brzucha, potrzeba pieszczot i rozładowania seksualnego napięcia (która z nas odważyła się tak to nazwać?!) – to są reakcje naszego ciała w intymnym kontakcie. Jeśli nie ukrywamy ich przed sobą, możemy się uczyć zdrowej kontroli. Kiedy wybuchają potrzeby seksualne, jako pierwsza może pojawić się fascynacja erotyczna. I to jest w porządku. Czasem wystarczyłoby pójść do łóżka raz, drugi, trzeci i się rozstać. Ale nie możemy, bo mamy zakodowane, że skoro pragnę seksu, muszę być zakochana i dalej to ciągnąć.

Tak zaczynają się problemy w związku? Zostajemy nienasycone, niezadowolone – i emocjonalnie, i seksualnie? W tej kwestii Nancy Friday jest dla mnie zawsze ogromną inspiracją. W książce „Kobiety górą” pisze o klasycznych pretensjach kobiet do mężczyzn związanych ze stylem uprawiania seksu. Kobieta po seksie pragnie często kontaktu – pobyć blisko, przytulać się, rozmawiać. Kiedy rano on pełen energii wychodzi do pracy, ona wspomina, wącha jego koszulę, dzwoni, żeby usłyszeć jego głos... A on w czasie seksu doznał przez moment błogiego zespolenia, które przypomina mu bliskość z matką, wraz z niebezpieczeństwem zagarnięcia i zależności. Otworzył się na kontakt z partnerką, ale potem musi wrócić do siebie. Nie oznacza to, że jej nie kocha – po prostu wraca do siebie, żeby znów zbliżyć się do niej za jakiś czas. A kobieta zostaje z niedosytem uczuciowym – jakby nie mogła uwierzyć i przyjąć, że dobry seks jest wystarczającym powodem do radości i potwierdzeniem jakości relacji. Nie docenia tego, że jej przeżycia seksualne są ważne same w sobie – że może coś dostać, wziąć i zostać z tym zadowolona, pełna.

Jedna z kobiet na pytanie, co ją podnieca, odpowiedziała: „kontakt”. Ten kontakt zaczyna się dużo wcześniej niż tzw. gra wstępna. Kobiety powiedziały mi: „Niezwykle podniecająca jest rozmowa, to, co się dzieje w ciągu dnia, spojrzenia”. Podniecające jest to, że jesteśmy pożądane, chciane, że mężczyzna widzi w nas istotę seksualną, w tym momencie jedyną. Czujemy się zauważone, wybrane, najważniejsze. Widzimy to w geście, wzroku, słyszymy słowa, głos, oddech, odczuwamy w dotyku. Rozgrzewa nas to nawet – a może właśnie szczególnie wtedy – kiedy nie jest to moment na seks lub do łóżka daleko. Oczywiście podniecać nas może też to, co same robimy, nasza inicjatywa. Ale tu znowu dotykamy problemu: czy możemy sobie na to pozwolić?

I tu mam przykład znajomych, które przyznały się, że zawsze unikały bardzo przystojnych mężczyzn. Włączały się obawy typu: mógłby mnie sobie owinąć wokół palca, do kogo ja tu startuję, to pewnie playboy. Albo spuszczały wzrok, gdy napotykały pełne zainteresowania spojrzenie. Czy to mężczyzna jako potencjalny kochanek budzi takie obawy? Wielu kobietom trudno wytrzymać naładowanie energią seksualną. I dodam coś, co zabrzmi jak truizm: sądzę, że kobiety wstydzą się, że coś je podnieca. Kiedy coś nas naprawdę zaczyna porywać, robi się niebezpiecznie. Wstydzimy się pokazać, że pożądamy mężczyzny. Wstyd związany z tym wszystkim, czym nasiąkamy, powstrzymuje nas od swobodnej ekspresji w sferze seksu. Energia seksualna to potężna siła, a zdarza się, że idziemy za nią jak ćmy. I mamy powody, żeby się jej bać – kiedy jej nie znamy, rzeczywiście nie jesteśmy bezpieczne. Czasem kobiety wchodzą w związek małżeński i naprawdę nie są obudzone seksualnie. Mają kontakt ze swoją seksualnością w tym sensie, że pełnią wszystkie role: zakochują się, przeżywają pierwszy raz, wychodzą za mąż, rodzą dzieci. Zdarza się, że gdy stają się bardziej świadome siebie i niezależne, przeżywają romans i w nim dopiero doznają wrażeń, których nigdy wcześniej nie miały. Taki romans może być i fascynującym, i trudnym przeżyciem. Energia seksualna bardzo długo trzymana na uwięzi w pewnym momencie może wybuchnąć. Jeśli nie umiemy się z nią obchodzić, możemy boleśnie pobłądzić. Np. uznać, że nasze szczęście zależy od niego, i pójść za kochankiem na koniec świata niezależnie od tego, czy nam to służy, czy nie.

Może, by oswoić energię seksualną, warto przyjrzeć się, jak doświadczamy zmysłowego pobudzenia w ciele w nieseksualnych sytuacjach? Pewna kobieta opowiadała mi, że doświadczyła seksualnego pobudzenia po fitnessie, inna – gdy chodziła nago po leśnej polance. Ale takie doświadczenia łatwo zmarginalizować albo uznać za nienormalne. My, kobiety, jesteśmy seksualne same w sobie, tak jak mężczyźni! Zmysłowości i podniecenia możemy doświadczać przy okazji różnych sytuacji. Pulsujące fale ciepła, mrowienia i rozluźnienia rozchodzące się z dołu brzucha po całym ciele. Intensywne odczuwanie ciała, skóry, genitaliów w kontakcie z trawą, wiatrem. Po fitnessie, podczas relaksu, kiedy spocone i gorące odpoczywamy. Kiedy zrzucamy ubranie podczas samotnego spaceru po łące albo pływamy nago. Czujemy, że nasze ciało żyje, że zmysłowo kontaktujemy się ze światem. Te doznania nas uwrażliwiają.

A co z fantazjami? Jak one przekładają się na rzeczywistość i na seks? Zebrałam kilka. Kobieta fantazjuje o seksie oralnym. Ona jest boginią, a mężczyzna klęczy u jej stóp i spija nektar spomiędzy jej nóg. Fantazja bardzo ją podnieca, ale w łóżku ma opory, wstydzi się. Inne fantazje: kocham się z obcym mężczyzną albo nawet kilkoma; na co dzień spokojna i uległa mężatka w fantazji uprawia dziki seks z innym na dyrektorskim fotelu męża. Fantazja służy ominięciu tego, co nam przeszkadza w życiu mieć przyjemność z seksu. Czasami trzeba podrążyć, żeby znaleźć jej głębsze znaczenie. Ale fantazja z boginią wydaje mi się dość oczywista. Jako bogini przyznaję sobie prawo do przyjemności, zasługuję na nią, bo jestem wspaniała, mam władzę, pozwalam na tę pieszczotę i sobie, i mężczyźnie, moja wagina jest boginią. Czy łatwo nam przyznać takie prawa sobie, swojemu ciału, swojej waginie? Żeby móc mieć przyjemność z seksu oralnego, ta kobieta potrzebuje fantazji o bogini. Dzięki temu pokonuje przeszkody obecne w rzeczywistości. Fantazjowanie o innym mężczyźnie może służyć przełamaniu stereotypów. Czasem wydaje się, że coś jest do osiągnięcia tylko na zewnątrz, a nie w związku. Uległa mężatka dzięki swojej fantazji może pozwolić sobie na bycie dominującą, silną i wymagającą. No i zakwestionować swoją zależność, na co ma wewnętrzny zakaz w związku. Dzięki fantazjom możemy poznawać siebie. Są naturalnym przejawem naszej seksualności.

Jaki płynie wniosek z naszej rozmowy? Jak rozpoznać, co nas naprawdę podnieca? Wszystko nas może podniecać, smarowanie piersi koniakiem, zakładanie futra na nagie ciało czy cokolwiek innego, jeśli odkryjemy, że to naprawdę nasze pragnienia. Nawet jeśli nie jesteśmy zakochane, a chcemy seksu! Czyli co? Potrzebujemy zaufać sobie, swojemu ciału, żeby pozwolić sobie bezpiecznie płynąć na fali seksualnych odczuć. Ale żeby tak się stało, większość z nas musi na nowo uwierzyć, że ma do tego prawo: bez czekania, aż mama, tata, partner czy społeczeństwo wyrażą aprobatę. Możemy zapytać siebie: czy mam fantazje seksualne i jakie one są? Co czuję, kiedy patrzę na siebie w lustrze? Czy znam swoje ciało, swoją waginę, czy kiedykolwiek na nią patrzyłam, dotykałam jej, a jeśli tak, to z jakim uczuciem? Co się ze mną dzieje, kiedy jestem w łóżku z mężczyzną? Może czegoś chcę lub nie chcę, a nie mówię o tym? Jakie mam przekonania na temat seksu? Żaden poradnik, żadna gazeta z instrukcjami nie uchronią nas od refleksji. Wszystko już mamy, tylko musimy objąć to uwagą. To nas może wyzwolić.

  1. Seks

Mężczyzna uzależniony od seksu

Wielu mężczyzn ma bardzo rozbudowane potrzeby seksualne. (Fot. Getty Images)
Wielu mężczyzn ma bardzo rozbudowane potrzeby seksualne. (Fot. Getty Images)
Zobacz galerię 2 Zdjęć
Seks fizjologiczny niepołączony z zachwytem, ekstazą, przepływem miłości może – i powinien – budzić niepokój – mówi psychoterapeuta Benedykt Peczko.

Jest taki dowcip o kobiecie, która skarży się w liście seksuologowi, że mąż nieustannie chce od niej seksu: i wtedy, gdy ona gotuje, i wtedy, gdy sprząta, odkurza, podlewa kwiaty, zmywa naczynia, prasuje… I przeprasza pana doktora, że tak niewyraźnie pisze! Czy mężczyzna uzależniony od seksu rokuje na przyszłość? Może bliżej emerytury… [śmiech]

Kiedy możemy mówić o tego typu uzależnieniu? Seksoholik zapewnia, że to nic groźnego; że on po prostu lubi seks. Można to łatwo sprawdzić; niech zrobi sobie tydzień przerwy i zobaczy, czy jest w stanie normalnie funkcjonować. Wielu mężczyzn ma bardzo rozbudowane potrzeby seksualne, silny temperament. Na przykład potrzebują seksu co najmniej dwa razy dziennie, rano i wieczorem, a w weekendy jeszcze więcej. Gdy tego nie dostają, są napięci, nosi ich. Znam trenera, który „musi” kilka razy dziennie. Silny, witalny. Stosuje specjalne diety, ćwiczenia fizyczne, uprawia sztuki walki, czym ten temperament jeszcze wzmacnia. Jeździ po Polsce i prowadzi szkolenia. Jego partnerka zdecydowała się jeździć z nim. I twierdzi, że jest nawet zadowolona, bo ma okazję poznać nowe miejsca, przyjemnie spędza czas. Jak widać z ich przykładu, życie jest przebogate, niesie wiele możliwości i rozwiązań.

Na ogół jednak wygląda to tak, że kobieta naprawdę ma dość, bo ileż można. Gdy przychodzą na świat dzieci, jest jeszcze trudniej. Miałem w psychoterapii parę, w której mężczyzna i kobieta mieli inne potrzeby, inne temperamenty. Kobieta była zmęczona pracą, dziećmi, obowiązkami, więc seksu odmawiała. Kryzys w całej mocy ujawnił się wtedy, gdy którejś nocy ona weszła do jego pokoju, zatroskana, że ciągle pracuje, i przyłapała go na oglądaniu filmów pornograficznych. Miał ich mnóstwo. W ten sposób sobie radził. Tłumaczył partnerce, że dzięki temu jej nie zdradza, że oglądanie pornosów chroni ich związek. Ona przyznała, że rzeczywiście nie jest w stanie wykrzesać w sobie ochoty na seks. Przystali więc na to, co jest, a jednocześnie zdecydowali, że poszukają pomocy u specjalisty. Znów – jak widać – życie oferuje wiele rozwiązań. Wydaje się, że otwartość wobec siebie tych ludzi uchroniła ich przed poważnymi komplikacjami. Gdy nie rozmawiamy ze sobą o swoich potrzebach, o tym, co czujemy, różnie może być. Wielu mężczyzn z mocnym seksualnym temperamentem szuka kochanek, korzysta z usług prostytutek, narażając zdrowie, także psychiczne i emocjonalne.

Niejedna z nas skończyła w ramionach seksoholika. Trudno się oprzeć jego spojrzeniu, w którym czytamy uwielbienie i podziw. „Gdy tylko spojrzał, był już cały mój” – powiedziała mi jedna z kobiet. Niestety, ci piękni, czarujący i uwodzący chłopcy w każdym wieku czynią niemało zamieszania w duszach kobiet, trzeba się potem leczyć. A jednak są kobiety, które tak wybierają. Nawet wtedy, gdy mają świadomość ryzyka, że po niedługim czasie dla niego przeminą. Ta świadomość jest ważna. Raczej nie liczyłbym na to, że on się zmieni; jeśli dobrze czuje się z takim sobą, nikt go nie zmieni. To jest dosyć czytelne: jeśli kobieta spotyka mężczyznę atrakcyjnego, który ma tak zwane podejście do kobiet, jest aktywny seksualnie, z nikim na stałe niezwiązany, raczej mało prawdopodobne, żeby przez te wszystkie lata czekał na nią. Można się spodziewać, że był w wielu relacjach. Dlaczego w dalszym ciągu szuka? Z czego to wynika? Czy decyduję się na miłosną przygodę z nim? Czego mogę się spodziewać? Jakie ryzyko podejmuję? Jakie koszty być może trzeba będzie ponieść? Każda odpowiedź jest dobra, byle świadoma.

Gdy kończy się miesiąc miodowy, mężczyzna znika. Zaczyna romans z inną, kierowany – jak się wydaje – przymusem powtarzania. To chyba dosyć męczące, nużące. A może nie? To jest uzależnienie od przyjemności? Od chemii miłości, zakochania. Ci mężczyźni ciągle chcą być w takim stanie. Przeżywać przygodę. Jeden z nich powiedział mi: „Ta zakochana dziewczyna, piękna, atrakcyjna, zaczyna nagle mówić o przyszłości, o rodzinie, jak sobie ułożymy życie, jak będziemy się utrzymywać. Po co mi to? Wszystko mi opada, zjeżdża w dół”. Lekarstwem okazuje się kolejny romans w pierwszej fazie pobudzenia, otwarcia i zachwytu. Niewchodzenie w niepotrzebne tematy. Życie ma być tylko przyjemne, bez wiązania się, obowiązków. Gdy pojawia się choćby cień takiego niebezpieczeństwa, trzeba uciekać. Ci mężczyźni opierają się na przekonaniu, że funkcjonowanie w stanie szczytowym jest możliwe jedynie wtedy, gdy nie ma odpowiedzialności i obowiązków. Przeczuwają, że długofalowy związek wiąże się z kryzysami, przykrościami, konfrontowaniem się z trudnymi emocjami – i unikają tego jak ognia. Wycofują się z obawy, że sobie nie poradzą. Myślą, że trzeba żyć przyjemnie. Właściwie dlaczego nie? Jednak w sytuacji, gdy kobieta zostaje z dzieckiem, być może chorym, wymagającym opieki, a on już ma inną, widać tu brak symetrii. Mężczyzna żyje przyjemnie, ale co z kobietą? Dlatego promowanie w naszej kulturze modelu, że ma być tylko fajnie, cool, jest wzmacnianiem niedojrzałości, nastoletniej fazy rozwoju. Życie ma być przyjemne – to jest słuszne podejście, gdy przyjmiemy dodatkowe warunki: warto zadbać, żeby było przyjemnie wszędzie tam, gdzie się da, a jednocześnie wiedzieć, że nie zawsze się da.

Ci mężczyźni konsumują, korzystają z wielu ofert, które są na rynku, bo dlaczego ograniczać się do jednej? Motorem napędowym jest poszukiwanie możliwości korzystania z życia, dopóki mogę, dopóki mam energię i zdrowie. Dobrze byłoby, gdyby mężczyźni uzależnieni od seksu, którzy nie chcą się wiązać na stałe, wybierali podobne kobiety. To minimalizuje ryzyko cierpienia.

W takich związkach też mogą się pojawić dzieci. I wiele komplikacji emocjonalnych i formalnych. Tak, cena filozofii przyjemności jest wysoka. Starają się oczywiście, żeby nie było wpadki, ale wiadomo: mężczyzna strzela, a Pan Bóg plemniki nosi, więc nie ma gwarancji. Potem alimenty, sprawy w sądzie. Nieprzyjemności, przed którymi uciekali, i tak ich dopadają. Jest taki znany eksperyment ze szczurami, którym wszczepiono elektrody w rejony przyjemności w mózgu. Szczury miały możliwość stymulowania tych miejsc poprzez naciskanie dźwigienki; wtedy słaby prąd drażnił te rejony w mózgu i szczury czuły się wspaniale. Okazało się, że było to tak przyjemne, że cały czas trzymały dźwigienkę. Niestety, to je wyczerpywało do tego stopnia, że zapominały o jedzeniu i zdychały z głodu.

Niezwykła metafora: możemy tak pragnąć przyjemności, że umrzemy z głodu. Z głodu różnych niezaspokojonych potrzeb. To jest uzależnienie od stanu pobudzenia seksualnego, które generuje zmiany fizjologiczne w organizmie. Ten stan organizmu staje się nawykiem. Gdy go nie ma, pojawiają się, jak w przypadku wszelkich uzależnień, bardzo przykre objawy abstynencyjne, lęk, bóle w mięśniach, w stawach. Mężczyzna uzależniony od seksu brnie w to, żeby zapomnieć, że jest uzależniony. Trzeba by poradzić sobie z napięciem, z lękiem, z różnymi pytaniami, tematami, które odbierane są jako nieprzyjemne, zagrażające. Trzeba byłoby zastanowić się nad sobą, nad swoim życiem. Być może zająć się niedokończonymi sprawami z przeszłości. Jeśli niepokojących tematów nie dotykamy, pozostają w cieniu. Ale pozostają. Cień ich nie eliminuje. Więc cały czas trzeba dbać o odpowiedni poziom seksualnego narkotyku, żeby cień nie wyłonił się z tła. Błędne koło, wyczerpujące, jak każde uzależnienie. Uzależnienie jest naroślą na naszym życiu, pielęgnowaną, podsycaną. Ta narośl dominuje nad resztą. Myśl o tym, że moglibyśmy ją utracić, jest czymś, co budzi niepokój, a nawet panikę. Z czasem coraz trudniej stawić jej czoła, skonfrontować się z innymi obszarami życia. Trudno pominąć tu aspekt kulturowy i cywilizacyjny. Seks jest wszechobecny, mocno wyeksponowany – w mediach, w reklamie. Tłumaczymy sobie, że to ważna sfera, o której należy mówić. Jednak w jakim kontekście? Rzadko mówi się o tym, że to intymna sfera, jeden z aspektów miłości partnerskiej, związków. Dowiadujemy się głównie, jak więcej, jak dłużej i jak mocniej. Czyli dokładnie tak, jak ze wszystkimi innymi towarami, które chce się sprzedać. Młodzi ludzie wyrastają w takim klimacie, co zawęża ich świadomość; z pola widzenia znikają inne aspekty życia. Łatwo się uzależnić. Wiele razy słyszałem mężczyzn, którzy mówili o kobietach jak o obiektach konsumpcji. Jakiś czas temu oglądałem na Planete film „Tyrania konsumpcji”. Poruszał wiele aspektów życia w naszej cywilizacji. Między innymi mówił o tworzeniu sztucznych potrzeb. Twórcy filmu pokazali fabrykę lalek erotycznych. Gdybym zobaczył taką lalkę w półmroku, z pewnością pomyślałbym, że to żywa kobieta.

Wyobraźmy sobie, że mężczyzna uzależniony od seksu przychodzi jednak po pomoc… Wielu takich mężczyzn decyduje się, aby sobie pomóc. Pierwszy krok to przyznanie, że sobie nie radzę. „Po nocach oglądam pornole”. „Kupuję świerszczole. Gdy przechodzę koło kiosku, jakaś siła pcha mnie, aby kupić kolejne pisemko, mimo że mam ich setki. Oglądam je i onanizuję się. A przecież mam dziewczynę”. „Dziesięć romansów w ciągu trzech lat. Chyba coś ze mną nie tak?” „Zaliczam nieznajome panienki na jedną noc, w przypadkowych okolicznościach. Zacząłem się bać o własne zdrowie”.

A więc najpierw lęk: nie panuję nad tym. Tak, przyznanie się. Potem zaczynamy szukać, rozpoznawać potrzeby: co mu to daje, o co chodzi. Odkrywamy ukrytą pozytywną intencję.

No tak, przecież jeśli coś robimy, zawsze jest ku temu dobry powód. Często tym powodem jest uwolnienie się od nadmiaru stresu, zafundowanie sobie krótkich wakacji. Odkrywamy, że są na to lepsze sposoby niż narażanie zdrowia w seksualnych przygodach czy zarywanie nocy na oglądaniu pornoli. Szukamy ekologicznych dla mężczyzn sposobów osiągania odprężenia, spokoju, ulgi. Na przykład w Internecie można znaleźć wiele nagrań z instrukcjami do relaksacji. Można pomyśleć o jakiejś twórczej formie spędzania wolnego czasu, o ciekawym hobby. Takie sporty jak nurkowanie, paralotnia, narty dają przytomny dostęp do bycia; można poczuć, że się żyje. Jeśli wiemy, że chodzi tu o ten specjalny stan umysłu, możemy poszukać innych sposobów osiągania go. Odkryć, że takich chwil może być znacznie więcej. Wyćwiczyć system nerwowy w doznawaniu przyjemności, w delektowaniu się prostymi rzeczami. W starożytnych księgach tantry czytamy, że najlepiej kochać się z całym życiem, z ziemią, z niebem, z przyrodą, ze wszystkim, co nas otacza i co się wydarza.

Paradoksalnie ci uzależnieni mężczyźni twierdzą, że są wolni. Są ograniczeni tym, że ciągle muszą zmieniać. Warto uświadomić sobie, że mamy tej wolności w życiu mnóstwo – możemy wybierać światopogląd, filozofię, wartości, ścieżkę zawodową, styl życia, dietę. Gdy wybieramy, jednocześnie rezygnujemy z setek innych możliwości – zawodów, diet, filozofii. Ale przecież nie tracimy wolności. Podobnie ze związkiem – mogę się zaangażować, a jednocześnie czuć się wolny w swoim wyborze. To jest błędne założenie, że związek to ograniczenie wolności, niewola.

Najwyraźniej Stwórca zadbał o to, byśmy się nie nudzili. Gdybym miał się pokusić o wskazanie praprzyczyny, to powiedziałbym o braku dostępu do swoich wewnętrznych zasobów, o gorączkowym, roszczeniowym szukaniu źródła szczęścia na zewnątrz. To on powinien spełnić określone warunki. To ona powinna. Mamy oczy przesłonięte powinnościami, niedoskonałościami, brakami. Nie dostrzegamy tej istoty, z którą dzielimy życie. Gdy uprzemy się na szukanie ideału, może się okazać, że zostaną nam tylko lalki.

Benedykt Peczko, psycholog, trener, coach, psychoterapeuta, dyrektor Polskiego Instytutu NLP.