Nieoficjalnie w typologii zaburzeń osobowości coraz częściej wyróżnia się nowy termin: narcyzm złośliwy (ang. malignant narcissism). Podwaliny pod definicję tego pojęcia położył filozof i psychoanalityk Erich Fromm w latach 60. Dziś zainteresowanie tym typem narcyzmu wzrasta, bo możemy w czasie rzeczywistym obserwować jego skutki w przestrzeni publicznej i medialnej. Szczególnie często dotyczy osób sprawujących władzę i wysokie stanowiska.
Dla Ericha Fromma impulsem do rozpoczęcia badań nad narcyzmem była jego własna historia. Jako świadek formowania się ideologii nazizmu w III Rzeszy i obserwator wydarzeń II wojny światowej, fascynowało go pochodzenie zła. W książce „Anatomia ludzkiej destrukcyjności” analizował postaci najokrutniejszych światowych przywódców, którzy jego zdaniem dzielili wiele wspólnych cech. Składają się one na obraz człowieka opętanego nieposkromioną żądzą władzy i kontroli, a przy tym absolutnie przeświadczonego o swojej wielkości i wyjątkowości. Tym w pierwszej kolejności ma charakteryzować się najniebezpieczniejszy typ naryza: narcyz złośliwy.
W naukach psychologicznych przyjmuje się, że narcyzm to spektrum, co oznacza, że u każdego człowieka cechy narcystyczne mogą występować w różnym nasileniu. Typ złośliwy uważa się za skrajną odmianę tego zaburzenia – jego najcięższą, patologiczną formę. Psychoanalityk Otto F. Kernberg, który opisał to pojęcie w kategoriach klinicznych, zdefiniował narcyzm złośliwy jako połączenie klasycznego narcyzmu z psychopatią (antyspołecznym zaburzeniem osobowości) i zaburzeniami borderline. Niektórzy specjaliści nieoficjalnie zaliczają malignant narcissist do jednego z dodatkowych ogniw tzw. mrocznej triady.
Co wyróżnia narcyza złośliwego na tle „zwyczajnych” narcyzów? W dużym skrócie: jest on dużo bardziej podstępny, bardziej okrutny i bardziej wyprany z empatii. Jednocześnie przeświadczenie o swoim wyjątkowym geniuszu nadal stanowi trzon jego osobowości. Według badaczy narcyzmu złośliwego taka osoba ma wdrukowany obraz siebie jako kogoś absolutnie doskonałego, potężnego i wyjątkowego. Widzi siebie jako wybrańca, który góruje nad wszystkimi innymi i któremu wolno więcej.
Erich Fromm pisał: „Osoby takie czują się potężne dzięki tym cechom, które ich zdaniem zostały im dane przy narodzinach. Jestem lepszy od ciebie, dlatego nie muszę niczego udowadniać. Nie muszę też z nikim wchodzić w interakcje ani podejmować żadnego wysiłku. Im coraz bardziej oddalam się od rzeczywistości, tym coraz bardziej zachowuję ten obraz pełen mojej własnej wielkości”.
Jakie jeszcze cechy są typowe dla narcyzów złośliwych?
Siła i dominacja jako naczelne wartości w życiu oraz główny motywator do działania. Żądza władzy i kontroli u tego typu jednostek jest niepohamowana. Dla nich godni podziwu są tylko ci, którzy sprawują nieograniczoną władzę.
Skłonność do paranoi. Bardzo charakterystyczna cecha narcyza złośliwego wynikająca wprost z jego własnej wizji świata, który (w jego optyce) jest areną walki o władzę i wpływy. Kierując się takim myśleniem, narcyz złośliwy przypisuje innym cechy, które sam posiada: przebiegłość, manipulacyjność, nieszczerość. Wszędzie węszy spiski, jest bardzo podejrzliwy i przekonany, że inni chcą go zniszczyć. Potrafi tworzyć alternatywną rzeczywistość, byle tylko jego wersja wydarzeń i jego obraz siebie znalazły potwierdzenie.
Skrajna nadwrażliwość na krytykę. Kruche ego narcyza złośliwego nie potrafi przyjąć krytyki. Każdy, najmniejszy objaw zniewagi traktuje jako zamach na siebie i sygnał wypowiedzenia mu wojny. Łatwo wpada w gniew, rzuca oskarżeniami, wygraża się i poprzysięga zemstę.
Patologiczne kłamanie. Dla takiej osoby kłamstwa są chlebem powszednim i nie wywołują w nim najmniejszych wyrzutów sumienia. Jest gotowa powtórzyć każdy nonsens i nieprawdę, byle tylko by osiągnąć swój cel, ochronić swoje interesy i swoje ego. Nie ma też problemu, by w decydującym momencie wszystkiego się wyprzeć.
Poczucie dumy z własnej nikczemności i przebiegłości. Typowe dla narcyza złośliwego jest chełpienie się swoimi występkami. Nierzadko odczuwa on też przyjemność i satysfakcję z cierpienia innych.
Brak wyrzutów sumienia. Narcyz złośliwy nigdy nie ma sobie nic do zarzucenia. Gdy coś mu nie wyjdzie, zawsze jest to wina innych, nie jego. Nie odczuwa żadnych skrupułów i nie cofnie się przed żadnym działaniem, jeśli będzie miał pewność, że pomoże mu ono w osiągnięciu celu. Choć zdaje sobie sprawę, że postępuje źle, zawsze znajdzie dla siebie usprawiedliwienie („nie chcę tego, ale sami się o to prosili”).
Brak empatii. Kernberg zauważał, że o ile „zwykły” narcyz ma empatię ograniczoną, to typ złośliwy jest jej całkowicie pozbawiony. W najlepszym przypadku uzna, że jego ofiara sama zasłużyła sobie na los, jaki jej zgotował.
Nieumiejętność budowania prawdziwych więzi. Patologiczni narcyzi postrzegają innych jako narzędzie do osiągania własnych celów. Człowiek sam w sobie ich nie interesuje, a wszelkie relacje, które budują, muszą mieć dla nich wartość użytkową – inaczej są bezcelowe. Wiąże się to ze skłonnością do manipulacji i wykorzystywania innych.
Charyzma i magnetyzm. Mimo wszystkich swoich wad, narcyzi złośliwi potrafią przyciągać do siebie innych i łatwo osiągają szczyty hierarchii społecznej. Ogromna pewność siebie granicząca z bezczelnością zjednuje im sympatię i przychylność tłumów. Wyraża się w tym skłonność ludzi do podążania za jednostkami, które im imponują, ponieważ emanują one siłą charakteru, której im samym brakuje. To tłumaczy, dlaczego cechy narcyzów złośliwych często można obserwować u ludzi na szczytach władzy.
Szacuje się, że narcystyczne zaburzenia osobowości dotykają ok. 1-3% populacji, zaś psychopatia dotyczy 1-4%. Te dane, według badaczy, z dużym prawdopodobieństwem są jednak niedoszacowane. Wynika to z faktu, że ludzie z tego typu profilem osobowościowym rzadko zgłaszają się po pomoc i wielu z nich pozostaje niezdiagnozowanych przez całe życie.
Można więc spokojnie założyć, że każdy z nas co najmniej kilka razy w życiu natknie się na narcyza złośliwego – i to nie tylko czytając internetowe newsy albo oglądając programy informacyjne. Takie jednostki są wśród nas – może to być nasz przełożony, nauczyciel w szkole dziecka albo nawet najbliższy partner. Narcyz ujawnia bowiem swoją prawdziwą twarz dopiero po czasie. Na początku trudno go przejrzeć, bo jest mistrzem pozorów i robienia dobrego wrażenia, a jego urok osobisty potrafi skutecznie uśpić naszą czujność.
Co robić, gdy już się zorientujemy, z kim mamy do czynienia? Psychologowie przestrzegają szczególnie przed jednym: narcyza złośliwego nie należy prowokować ani mścić się na nim. Osoby z takim profilem osobowości reagują nieproporcjonalną wściekłością na wszelką krytykę czy próby upokorzenia i niezwykle głęboko biorą je do siebie. Prowokowanie narcyza prawie zawsze kończy się więc eskalacją konfliktu i dotkliwym odwetem z jego strony. Taki człowiek potrafi posunąć się do naprawdę skrajnych form agresji, dlatego dla własnego dobra lepiej nie testować jego reakcji.
Jeśli zmuszeni jesteśmy do bezpośrednich kontaktów z taka jednostką, w miarę możliwości zachowujmy się neutralnie i unikajmy poruszania tematów osobistych. Jeśli czujemy, że narcyz wziął nas na swój celownik, zalecana jest taktyka szarej skały (grey rocking). Polega ona na zdystansowaniu się od agresora, nieudzielaniu mu informacji na swój temat i nieangażowaniu się emocjonalnym w rozmowy z nim. Pomocne są też krótkie, asertywne komunikaty, które pomagają bronić swoich granic („nie zgadzam się”, „to nie jest w porządku”, „proszę, abyś zaprzestał/-a takich komentarzy”) – bez wdawania się w dalsze dyskusje. W przypadku sytuacji konfliktowej zaleca się komunikację mailową/sms-ową, aby w razie potrzeby dysponować odpowiednimi dowodami i nie dopuścić do tego, by narcyz zniekształcił nasze słowa i nas zniesławił.