Przejaskrawione, spłycone i demonstracyjne zachowania nazywamy teatralnymi. I o ile na scenie wynikają z pewnej umowy między aktorem a widzem, o tyle wpisane na stałe w codzienne życie jednostki, mogą świadczyć o tym, że jej emocjonalność nie jest zdrowo rozwinięta. O osobowości histrionicznej pisze psycholog Paweł Jankowski.
- Osobowość histrioniczna charakteryzuje się dramatycznością, niestabilnością emocjonalną i potrzebą bycia w centrum uwagi.
- Osoby histrioniczne poszukują potwierdzenia swojej wartości, często wykazują zachowania prowokacyjne i powierzchowne.
- Zaburzenie może wiązać się z ryzykownymi zachowaniami seksualnymi, przesadnym eksponowaniem wyglądu i spłyconymi emocjami.
- Geneza histrionizmu obejmuje zarówno predyspozycje biologiczne, wysoką reaktywność emocjonalną, jak i doświadczenia z dzieciństwa.
- W kontaktach z osobami histrionicznymi kluczowe jest stawianie granic, podkreślanie ich mniej powierzchownych zalet oraz ewentualne wsparcie psychologiczne poprzez terapię schematów lub psychodynamiczną.
Artykuł pochodzi z magazynu „Sens” 8/2024.
Zaburzenia osobowości wiązki B, do których należą osobowości typu: histrioniczna, borderline, dyssocjalna i narcystyczna, charakteryzuje dramatyczność i niekonsekwencja zachowań. W przypadku osobowości histrionicznej przejawiają się one przejaskrawionymi i nieadekwatnymi zachowaniami oraz chwiejnością emocjonalną i niestabilnością przekonań.
By przedstawić sposób funkcjonowania osoby z tym zaburzeniem w życiu codziennym i relacyjnym oraz jej reakcje i przekonania, można posłużyć się przykładem Izabeli Łęckiej z „Lalki” Bolesława Prusa. Młoda, atrakcyjna kobieta, utrzymująca infantylną relację z ojcem, tworzy z innymi ludźmi znajomości powierzchowne, pozbawione uczuciowej głębi.
Izabela jest zainteresowana przede wszystkim zdobywaniem adoratorów dzięki swojej urodzie. Relacje z mężczyznami traktuje instrumentalnie, tak poważne aspekty ludzkiej psychiki, jak: dojrzałość, odpowiedzialność, perspektywiczne myślenie czy pracowitość, jej nie dotyczą. O czym brutalnie przekonuje się jej wielbiciel Stanisław Wokulski.
Osoba histrioniczna w relacjach z innymi poszukuje przede wszystkim potwierdzenia własnej wartości, która jest mocno iluzoryczna i osadzona na fasadowych atutach. Pragnienie bycia w centrum uwagi sprawia, że jest podatna na wpływy. Potrafi dowolnie dopasowywać się do bieżących oczekiwań otoczenia, jeśli zapewni to jej podziw innych. W stosunku do płci przeciwnej przejawia zachowania prowokacyjne, uwodzicielskie, mocno naładowane seksualnością. Często jest nieświadoma swoich zachowań i ich odbioru przez otoczenie, ponieważ jest też nieświadoma kluczowych przekonań, które stoją za jej reagowaniem. Jej uwodzenie sprawia, że bywa ofiarą seksualnych nadużyć.
Ludzie z tym zaburzeniem osobowości mogą podejmować ryzykowne zachowania seksualne, by chwilowo zaspokoić potrzebę powierzchownej bliskości i pozornie podbudować poczucie własnej wartości.
W kontakcie z innymi dbają o to, żeby ekspresją rodem z meksykańskich telenoweli przyciągnąć uwagę odbiorców, ale gdy przyjrzymy się im wypowiedziom, więcej w nich formy niż treści. Sprawia to, że inni ludzie mogą komentować zachowanie takiej osoby jako pozbawione jakiegokolwiek przekazu, przejaskrawione, sztuczne czy niedojrzałe.
Bliskie związki osób histrionicznych są obarczone dużym ryzykiem rozpadu, do którego przyczyniają się niestabilność emocjonalna i deficyt uczuciowej głębi. Z drugiej strony histrionicy chętnie relacjonują swoje życie prywatne, a nawet intymne w mediach społecznościowych, nadając swoim przeżyciom wręcz poetycką oprawę i ekshibicjonistyczny rys. Życie z osobą z tym zaburzeniem z pewnością nie jest łatwe.
Tak jak wszystkie zaburzenia osobowości, również osobowość histrioniczna kształtuje się latami. Mówiąc o biologicznych predyspozycjach do jej rozwoju, warto wspomnieć o wysokiej reaktywności emocjonalnej. Ta składowa wrodzonego temperamentu odpowiada za stopień nasilenia emocji w odpowiedzi na konkretne bodźce oraz związane z tym reakcje. Jeśli chodzi natomiast o doświadczenie życiowe, to dominujący jest wpływ rodziców.
Koncepcje psychoseksualnego rozwoju osobowości histrionicznej w dużej mierze koncentrują się na płci żeńskiej, choć zaburzenie może rozwinąć się także u mężczyzn.
Jako źródło zaburzenia wskazuje się najczęściej zaburzoną relację między matką i ojcem a dzieckiem. Dziewczynka z jednej strony otrzymuje od matki komunikaty podważające jej cielesność, tabuizujące sferę psychoseksualnego rozwoju, a z drugiej – od ojca to potwierdzenie otrzymuje. Jednak on reaguje na nią w sposób infantylny i mocno seksualizujący. Młoda kobieta stara się odnaleźć pomiędzy zakazem ekspresji kobiecości wyrażanym przez matkę i przyzwoleniem na nią ze strony ojca, które przybiera formę niezdrową i związaną z potencjalnymi nadużyciami. W konsekwencji w jej umyśle może kształtować się przekonanie, że jedynym sposobem na potwierdzenie tożsamości jest teatralne eksponowanie cielesności.
Mężczyźni z osobowością histrioniczną mogą realizować swoją potrzebę bycia podziwianym poprzez angażowanie się w aktywności, których istotą również jest seksualność lub – na zasadzie reakcji przeciwstawnej – przyjmowanie roli pomijającej ten aspekt, ale gwarantujący uzyskanie uwagi i posłuchu.
Należy podkreślić, że koncepcje psychologiczne bazują przede wszystkim na opisach historii pacjentów psychiatrycznych i innych klientów pomocy psychologicznej, zatem nie należy ich traktować jako wykładni. Określają one bowiem warunki, które sprzyjają rozwojowi osobowości w określonym kierunku, jednak o nim nie przesądzają.
Przede wszystkim nie należy pogłębiać zaburzonej struktury osobowości przez „karmienie” takiej powierzchownym zainteresowaniem. Komplementy dotyczące wyłącznie urody czy komunikaty wyrażające ogólny podziw bez rozsądnego uzasadnienia są dla osoby histrionicznej jak kieliszek wódki dla alkoholika. Oczywiście ona tego pragnie, jednak zaspokaja to tylko doraźne potrzeby, jednocześnie pogłębiając utrwalone problemy.
Z drugiej strony – ignorowanie takiej osoby, która jest niestabilna emocjonalnie, może się przyczynić do jej załamania nerwowego czy wręcz podjęcia prób samobójczych.
Istotne zatem jest, by w interakcji z osobą histrioniczną zachować życzliwość i stawiać granice, a zarazem podkreślać jej nie fizyczne, mniej powierzchowne zalety. Bo właśnie poczucia wartości zbudowanego na czymś więcej niż atrakcyjność fizyczna brakowało w jej życiu.
W zakresie profesjonalnej pomocy psychologicznej przydatna może się okazać terapia schematów czy terapia psychodynamiczna.
Klasyfikacja psychologiczna DSM-5 podaje, że histrioniczne zaburzenie osobowości jest stabilnym w czasie wzorcem przesadnego reagowania, demonstrowania swoich uczuć i podejmowania prób w celu zyskania uwagi. Pojawia się na etapie wczesnej dorosłości, w różnych kontekstach.
Dla jej zdiagnozowania niezbędne jest stwierdzenie co najmniej pięciu spośród następujących objawów:
1. Wyraźny dyskomfort w sytuacjach, gdy brak jest uwagi otoczenia, kiedy dana osoba nie znajduje się w centrum zainteresowania innych ludzi.
2. Zachowania prowokacyjne, uwodzicielskie, niestosowne, przekraczające granicę, często naładowane seksualnością.
3. Wyraźnie spłycone i szybko zmieniające się emocje.
4. Wykorzystywanie wyglądu zewnętrznego jako stałej, preferowanej strategii pozyskiwania uwagi.
5. Impresyjny styl wypowiedzi, w którym brakuje szczegółów, konkretów, elementów merytorycznych.
6. Dramatyzowanie własnych przeżyć, zachowania teatralne, przesadne wyrażanie emocji.
7. Podatność na sugestie, łatwość ulegania wpływom innych ludzi.
8. Postrzeganie swoich związków z innymi za bliższe i bardziej pogłębione, niż są naprawdę.
W klasyfikacji medycznej ICD-10 osobowość histrioniczna była przedstawiona za pomocą podobnej, choć nieco skróconej listy objawów. W najnowszej wersji, ICD-11, zaburzenia osobowości zostały zaklasyfikowane w sposób ogólny.
Paweł Jankowski – absolwent psychologii na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu oraz podyplomowych studiów z seksuologii. Zajmuje się diagnozą psychologiczną, poradnictwem i szeroko pojętą psychoedukacją.