- Osobowość kształtuje się przez całe życie i wynika zarówno z genetycznych uwarunkowań, jak i z relacji tworzonych z innymi ludźmi.
- Na jej rozwój wpływają cechy takie jak neurotyczność, ekstrawersja, introwersja, impulsywność czy ugodowość, które decydują o sposobie reagowania na emocje i stres.
- Różne cechy osobowości mogą sprzyjać odmiennym zawodom – ekstrawertycy lepiej odnajdują się w pracy z ludźmi, a introwertycy w zadaniach wymagających samodzielności.
- Diagnoza osobowości w ramach modelu psychologicznego Wielkiej Piątki osobowości (ang. Big Five) pozwala lepiej zrozumieć swoje predyspozycje zawodowe.
Artykuł pochodzi z magazynu „Sens” 6/2025.
Osobowość to pojęcie szerokie, odnoszące się zarówno do tego, co powstaje na bazie wyposażenia genetycznego (temperamentu), jak i do wielu osobistych doświadczeń. Te obejmują przede wszystkim relacje, jakie od narodzin do dorosłości tworzymy z innymi: relacje z opiekunami, kontakty z rówieśnikami, więzi romantyczne i stosunki z ludźmi z pracy. Ponieważ kształtowanie się osobowości jest procesem długotrwałym, konstrukt ten z definicji przypisany jest człowiekowi dorosłemu.
Ukształtowana w toku dorastania osobowość obejmuje między innymi:
- postrzeganie samych siebie oraz innych,
- przekonania na temat otaczającego świata i naszego miejsca wśród ludzi,
- sposoby reagowania, rozwiązywania konfliktów i wyrażania emocji.
Koncepcji dotyczących osobowości oraz cech składowych, które ją tworzą, jest wiele. Teorie te definiują osobowość, opierając się na takich pojęciach, jak: neurotyczność, ekstrawersja, introwersja, otwartość na doświadczenie, ugodowość, impulsywność czy psychotyczność. Dopełniają ją sposoby radzenia sobie ze stresem, dominujące u danej osoby. Mogą to być następujące strategie: skupiona na zadaniu, skupiona na emocjach oraz skupiona na unikaniu.
Neurotyczność odnosi się do doświadczanego przez człowieka lęku. Im ktoś jest bardziej neurotyczny, tym więcej lęku w jego życiu codziennym. Warto podkreślić, że mowa nie tylko o stereotypowo pojmowanym lęku, któremu towarzyszy świadoma obawa przed kimś lub przed czymś. Bywa bowiem i tak, że nieuświadomiony lęk jest podłożem wielu zachowań agresywnych, impulsywnych, nieprzemyślanych. Neurotyczność obejmuje zatem różnorodne zachowania związane z mniej lub bardziej zaburzoną równowagą emocjonalną: od dużej nieśmiałości i wstydliwości po zachowania agresywne ukierunkowane na obronę przed domniemanym atakiem. Pojęcie to będzie zatem definiowało trudność w zapanowaniu nad doświadczanymi emocjami.
Podwyższona lub wręcz wysoka neurotyczność nie wyklucza z rynku pracy, istnieją jednak zawody, w których nasilona niestabilność emocjonalna może być przeciwwskazaniem. Z pewnością należą do nich formacje mundurowe (wojsko, policja, straż pożarna), w których doświadcza się więcej sytuacji stresujących i obciążających niż w innych profesjach. Także zawody medyczne, związane z bezpośrednim ratowaniem ludzi i podejmowaniem szybkich decyzji, mogą się okazać zbyt wymagające dla człowieka z nasilonym lękiem paraliżującym zdolność racjonalnego działania.
Wspominaliśmy już, że punktem wyjścia do rozwoju osobowości jest temperament, który każdy z nas przynosi ze sobą na świat. To właśnie ta nasza genetyczna baza odpowiada za to, w jaki sposób reagujemy na różne bodźce, na ile intensywnie je odbieramy oraz jaki jest poziom naszej aktywności. Jedna ze składowych temperamentu – reaktywność emocjonalna – jest właśnie tą jego częścią, która warunkuje, jak mocno odczujemy określony bodziec na poziomie emocjonalnym. Im wyższa reaktywność emocjonalna, tym większa wrażliwość w odbiorze. Jak zatem widać, również wrodzone predyspozycje temperamentalne mogą się przyczyniać do przewidywanego rozwoju neurotyczności w umyśle.
Pojęcia introwersji i ekstrawersji odnoszą się do potrzeb interakcji społecznych człowieka. Wysoka ekstrawersja jest zatem cechą ludzi poszukujących kontaktów i czujących się dobrze w otoczeniu innych. Środowiskiem dogodnym dla ekstrawertyków jest każde miejsce umożliwiające swobodny kontakt z innymi. Introwertycy natomiast cechują się brakiem potrzeby wchodzenia w interakcje z innymi lub znaczącym obniżeniem tej potrzeby.
Wokół obu pojęć narosło wiele stereotypów zniekształcających ich obraz. Introwersji często przypisana jest nieśmiałość, a ekstrawersji pewność siebie. Oczywiście, osoba introwertywna może być nieśmiała, jednak nie jest to cecha definiująca introwersję. Czym innym bowiem jest wycofanie społeczne mające podłoże lękowe, a czym innym dystansowanie się do innych z zachowaniem pewności siebie i życzliwości wobec otoczenia.
Warto też zaznaczyć, że oba pojęcia nie są sztywno rozgraniczone, bowiem mało jest na świecie jednoznacznych, „czystych” introwertyków czy ekstrawertyków – większość z nas przejawia mniejsze lub większe nasilanie obu cech.
Osoby usposobione bardziej ekstrawertycznie najprawdopodobniej będą czuły się lepiej w zawodach, w których kontakt z drugim człowiekiem jest integralną częścią codziennej pracy. Należą do nich stanowiska związane z bezpośrednią obsługą klienta, pracy nauczyciela, wykładowcy akademickiego czy przedstawiciela handlowego. Z drugiej strony introwersja może być predyspozycją do wykonywania pracy, która łączy się przede wszystkim z samodzielnym działaniem, tak jak w przypadku zawodów rzemieślniczych czy artystycznych.
Bywa i tak, że czasem bardzo pokrewne profesje odpowiadają zróżnicowanym predyspozycjom osobowościowym. Praca na stanowisku kierowcy może dotyczyć zarówno taksówkarza, który codziennie obcuje z nowymi ludźmi, jak i kierowcy ciężarówki, który setki kilometrów na drodze pokonuje samotnie.
Oprócz wspomnianych neurotyczności oraz ekstrawersji/introwersji tak zwaną wielką piątkę uzupełniają jeszcze takie cechy, jak: sumienność, ugodowość czy otwartość na doświadczenie. To jednak jedna z wielu różnych koncepcji osobowości, inne zwracają uwagę na takie cechy, jak impulsywność czy psychotyczność.
Impulsywność i psychotyczność a praca
Impulsywność odnosi się do stopnia, w jakim człowiek potrafi panować nad swoimi reakcjami w odpowiedzi na określone bodźce. Niskie nasilenie tej cechy jest predyspozycją szczególnie ważną w zawodach, które wymagają zdolności do analitycznego myślenia i umiejętności powstrzymywania natychmiastowego, nieprzemyślanego działania.
Psychotyczność jako cecha osobowości w modelu badacza i teoretyka psychologii Hansa Eysencka oznacza skłonność do zachowań antyspołecznych, agresywnych, do łamania norm społecznych. W tym ujęciu psychotyczność znaczeniowo bliska jest temu, co w psychopatologii nazywamy psychopatią, a nie odnosi się – jak w większości klasyfikacji – do zaburzeń psychotycznych związanych z niskim poziomem doświadczania rzeczywistości (jak na przykład w schizofrenii). Wysoka psychotyczność oznacza skłonność do postępowania niezgodnego z ogólnie przyjętymi normami, naruszania granic innych ludzi i traktowania ich w sposób instrumentalny.
Istotną częścią osobowości człowieka w kontekście jego predyspozycji zawodowych są także style radzenia sobie ze stresem. W bardzo wielu zawodach – zwłaszcza wymagających sprawnego, szybkiego działania w sytuacji wywołującej liczne napięcia emocjonalne – preferowaną strategią walki ze stresem jest styl skupiony na zadaniu. Styl ten odnosi się do wszelkiego działania ukierunkowanego w pierwszej kolejności na rozwiązanie problemu: obmyślanie planu działania, ustalanie priorytetowych i pośrednich celów, analiza wcześniejszych sposobów rozwiązania problemu. Preferowanie właśnie tego stylu jest szczególnie ważne tam, gdzie trzeba reagować szybko w sposób adekwatny.
Osoby zainteresowane lepszym poznaniem swojej osobowości, a w konsekwencji swoich predyspozycji osobowościowych do wykonywania określonego zawodu, mogą skorzystać z usługi diagnozy osobowości, jaką oferują psycholodzy zarówno w prywatnych placówkach, jak i publicznych instytucjach. Osoba badana ma prawo, po otrzymaniu wyników, poprosić o dokładne wyjaśnienie stopnia nasilenia poszczególnych cech, które stwierdzono w toku diagnozy. Badanie osobowości obejmuje nie tylko wypełnianie kwestionariuszy, ale przede wszystkim wywiad z osobą badaną. By pomiar cech osobowości był faktycznie odzwierciedleniem wewnętrznego funkcjonowania, osoba badana powinna uważać na to, by udzielać odpowiedzi zgodnie z tym, jak faktycznie czuje.
Warto jednak pamiętać, że osobowość z pewnością nie jest jedynym czynnikiem przekładającym się na predyspozycje człowieka do wykonywania określonej pracy.