Co upały robią z twoją głową? W czasie fali gorąca mózg czuje się jak w płonącym domu

Żar leje się z nieba, a alerty RCB spływają na telefon jak pot po plecach. Większość z nas zna już i stosuje zalecenia, które mają chronić przed udarem słonecznym i cieplnym czy wyczerpaniem organizmu. Osłaniamy głowę i kark przed rażącymi promieniami, przykładamy chłodne okłady, pijemy więcej wody i ograniczamy zbędny wysiłek fizyczny. Ci, którzy mogą, barykadują się w klimatyzowanych pomieszczeniach. Pozostali ratują się sposobami DIY – zasłaniają okna folią niczym mieszkańcy paryskich mansard i zaprzyjaźniają się z działającymi w tandemie wiatrakiem i wyjętą z zamrażalnika butelką.

Niestety, nawet jeśli podchodzimy do sprawy odpowiedzialnie, nie jesteśmy w stanie całkowicie uniknąć skutków spiekoty. Nie pozostaje bowiem ona obojętna dla naszych mózgów. Badania pokazują, że w gorące dni niemal wszyscy stajemy się bardziej drażliwi, agresywni i zdezorientowani. Trudniej przychodzi nam jasne myślenie, szybciej się rozpraszamy i częściej odczuwamy zmęczenie. Nawet najprostsze zadania mogą stać się dla nas wyzwaniem.

Jak tłumaczy Volker Thoma z University of East London, wysokie temperatury najmocniej uderzają w te funkcje poznawcze, z których korzystamy niemal bez przerwy. W pierwszej kolejności cierpią:

• koncentracja i utrzymywanie uwagi,
• pamięć robocza, czyli zdolność do krótkotrwałego przechowywania i przetwarzania informacji,
• kontrola reakcji – między innymi umiejętność powstrzymania się od automatycznych zachowań (na przykład odruchowego sięgania po telefon i bezmyślnego scrollowania),
• podejmowanie złożonych decyzji.

Skąd bierze się ten efekt?

Choć wraz z postępującymi zmianami klimatu liczba upalnych dni rośnie, naukowcom wciąż trudno precyzyjnie określić, jak skwar i duchota wpływają na zdrowie psychiczne. Zamiast obserwacji prowadzonych na dużą skalę postanowiono przyjrzeć się temu zjawisku na przykładzie trenujących w ekstremalnych warunkach strażaków. W ramach eksperymentu oceniono ich zdolności poznawcze przed i po ćwiczeniach odbywającym się wewnątrz płonącego budynku. Okazało się, że bezpośrednio po ekspozycji na wysoką temperaturę pojawiały się u nich problemy z koncentracją, spowolniony czas reakcji, spadek czujności i kłopoty z zapamiętywaniem nowych informacji – czyli dokładnie to, czego dziś doświadcza wielu ludzi od Madrytu po Warszawę wraz z rekordową falą upałów przetaczającą się przez Europę. Wprawdzie wyniki wracały do normy po około 20 minutach chłodzenia, ale warto pamiętać, że strażacy byli wystawieni na wyjątkowo niekorzystne warunki jedynie przez kwadrans, a nie przez kilka długich letnich dni.

Ludzki mózg jest wyjątkowo wrażliwy na wysoką temperaturę. Jako jeden z najbardziej energochłonnych organów sam produkuje ciepło podczas pracy. Gdy na zewnątrz robi się gorąco, organizmowi trudniej utrzymać odpowiednie chłodzenie, co może zaburzać sprawność umysłową.

Nie pomaga też to, że uwagę nieustannie odciągają fizyczne skutki gorąca – pocenie się, pragnienie czy uczucie dyskomfortu. Mózg musi poświęcać część zasobów na radzenie sobie z nimi, przez co... mniej energii zostaje na myślenie.

Upał i zdrowie psychiczne – co mówią naukowcy?

Psycholożka poznawcza Catherine Thompson z Liverpool Hope University podkreśla jednak, że to dopiero początek badań nad wpływem upałów na funkcjonowanie umysłu. Nadal dokładnie nie wiemy, jak mózg reaguje na kilkudniową ekspozycję na wysokie temperatury ani jak długo może utrzymywać się związany z nią spadek funkcji poznawczych. Żeby to sprawdzić, należałoby śledzić i regularnie testować tysiące osób jeszcze przed nadejściem upałów. Dotąd nie udało się jednak zgromadzić takiego zestawu danych.

Do dyspozycji mamy za to badania przeprowadzone już po przejściu fal upałów. Stąd wiemy, że są one szczególnie trudne dla osób z zaburzeniami psychicznymi. Katastrofalne skutki zauważano, kiedy prognozy pogody zaczęły znacznie odbiegać od normy dla danego regionu. Analiza z 2023 roku, którą sporządziła Emma Lawrence z Climate Cares Centre, pokazała, że podczas upałów odnotowuje się 9,7-procentowy wzrost hospitalizacji. Jedną z przyczyn może być izolacja. Zamykamy się w domach, by unikać słońca, ale tym samym tracimy okazję do kontaktów społecznych i aktywności fizycznej. Tropikalne noce utrudniają też sen – jeden z kluczowych czynników dla psychicznego dobrostanu. Eksperci przestrzegają, że w najbliższych dniach może dojść również do zaostrzenia schorzeń takich jak epilepsja, migrena i stwardnienie rozsiane.

Kto najgorzej znosi gorące dni?

W grupie szczególnego ryzyka znajdują się także dzieci i młodzież. Spekuluje się, że ekspozycja na upał może mieć długoterminowe konsekwencje dla rozwoju mózgu u najmłodszych. Niemowlęta wystawione na działanie skrajnego gorąca miały zmiany w istocie białej mózgu w wieku od 9 do 12 lat. Laboratoryjne badania sugerują ponadto, że skrajny upał może zaburzać działanie sygnałów chemicznych: wzrasta poziom neuroprzekaźników, takich jak serotonina, zakłóca się komunikacja między sieciami neuronowymi, a także sposób, w jaki tlen dociera do komórek mózgowych. Joshua Wortzel, kierownik Heat-Mind Lab w Hartford HealthCare w Connecticut, podkreśla, że powodów, dla których nasz mózg może odczuć negatywne skutki skwaru, jest więc całe mnóstwo.

Jak sobie pomóc? Niestety nie ma tu rewolucyjnych rozwiązań. Wśród zaleceń znajdują się głównie te, które większość już zna i stosuje:

• przebywanie w klimatyzowanych lub zacienionych pomieszczeniach,
• częste prysznice,
• noszenie luźnych ubrań z przewiewnych materiałów,
• ograniczanie gotowania, aby nie nagrzewać dodatkowo mieszkania,
• regularne nawadnianie organizmu,
• dbanie o odpowiednią długość i jakość snu,
• rezygnacja ze spożywania alkoholu.

Artykuł opracowany na podstawie: Jessica Hamzelou, „Heat waves mess with your brain. Scientists are trying to figure out why”, technologyreview.com; „How Extreme Heat Affects Our Brain and Mental Wellbeing”, climateadaptationplatform.com; „Expert Voices: How to beat brain fog during a heatwave?”, uel.ac.uk [dostęp: 28.06.2026]