10 sygnałów, że to nie tylko chwilowy kryzys. To twoja psychika błaga o ratunek

Fragmenty książki „Zanim pójdziesz do psychiatry. Czuły przewodnik po stanach, których nie umiesz nazwać”, Joanna Adamiak, Wydawnictwo Pascal. Tytuł, śródtytuł, lead i skróty pochodzą od redakcji.

Zacznijmy od najważniejszego: „zwykły kryzys” to coś, co przychodzi i mija. Ma powód. Masz z nim kontakt. Jesteś w stanie go nazwać: „jestem smutny, bo…”, „czuję stres, bo…”. Ale jeśli to, co czujesz, rozlewa się na każdy dzień, jak szarość bez wyraźnej granicy, to już jest coś poważniejszego, czemu warto się przyjrzeć głębiej i odpowiednio zareagować.

Pamiętam pacjenta, który przyszedł, bo „po prostu czuł się gorzej”. Bez konkretu. Bez płaczu. Bez spektakularnego wydarzenia. Miał dobrą pracę, związek, psa i wszystko wyglądało nieźle – na papierze. Na moje pytanie: „Od kiedy tak się czujesz?”, odpowiedział: „Chyba od zawsze. Tylko teraz już nie mam siły tego ukrywać”. Przychodził do pracy, uśmiechał się, robił swoje. A w środku miał tylko jedną myśl: „Czy to wszystko, co mnie czeka?”. To nie był kryzys. To było wyczerpanie egzystencjalne, zmęczenie życiem bez kontaktu ze sobą.

Widzisz? To rzadko wygląda jak dramat w pierwszej scenie. To wygląda jak zmęczenie. Jak odcięcie. Jak wycofanie. Jak „nie wiem już, co lubię”. Jak „nie mam siły odbierać telefonu”. Jak „wszystko mnie drażni”. Albo jeszcze gorzej – „nic mnie nie rusza”.

Prawdziwy kryzys nie zawsze krzyczy. Czasem po prostu przestaje mówić. Więc jak możesz poznać, że to już nie jest chwilowe? Zadaj sobie trzy pytania:

• Czy to, co czuję, trwa dłużej niż dwa tygodnie – codziennie, nieustannie, niezależnie od tego, co się dzieje na zewnątrz?
• Czy to wpływa na moje codzienne funkcjonowanie – sen, jedzenie, koncentrację, relacje?
• Czy próbowałem coś zmienić i mimo to nic się nie zmienia?

Jeśli choć raz odpowiedziałeś „tak” – zatrzymaj się, zanim twoje ciało zrobi to za ciebie. Bo ono w końcu się zbuntuje – bólem głowy, bezsennością, uciskiem w klatce, rozdrażnieniem bez powodu. To są języki, którymi mówi organizm. To, co czujesz, ma znaczenie.

Głęboki dołek

W życiu każdego z nas zdarzają się trudne chwile, kiedy codzienne wyzwania zaczynają przytłaczać, czujemy się wyczerpani, zniechęceni, a emocje wydają się nas przerastać. To naturalne, że od czasu do czasu wszyscy przeżywamy gorsze dni. Zdarzają się momenty, kiedy stajemy w obliczu większego stresu, problemów w pracy, trudnych relacji czy po prostu przemęczenia. Ale co, jeśli te trudności trwają dłużej niż zwykle? Co, jeśli czujesz, że nie jesteś w stanie wrócić do siebie? Jak rozpoznać, że to już nie jest zwykły „dołek”, ale coś poważniejszego, coś, co wymaga interwencji?

Zanim zaczniemy się zastanawiać, czy nasze trudności to coś poważnego, warto sobie przypomnieć, co dokładnie czujemy. Kiedy przychodzą do mnie pacjenci z pytaniem, czy ich problem to naprawdę coś poważnego, często towarzyszy im wątpliwość, bo nie do końca potrafią określić, co się dzieje. Każdy z nas może poczuć się przygnębiony, zmęczony czy pełen niepokoju w trudnym okresie życia. Problem zaczyna się, gdy te emocje stają się przewlekłe i zaczynają dominować w codzienności.

Często pacjenci pytają mnie, gdzie przebiega granica między trudnym czasem a zaburzeniem psychicznym. To bardzo trudne pytanie, bo granica ta jest dość cienka. I choć każdy z nas doświadcza okresów, w których przeżywa emocjonalny kryzys, to nie u każdego ten kryzys przeradza się w coś poważnego. Chciałabym wskazać kilka kluczowych różnic.

„Trudny czas” jest czymś, co może wystąpić w wyniku konkretnego stresora – zmiana pracy, śmierć bliskiej osoby, rozstanie. Większość z nas przechodzi przez takie okresy z uczuciami smutku, złości czy zagubienia. Jednak z czasem, przy odpowiednim wsparciu i adaptacji, te trudne emocje zazwyczaj ustępują. Kiedy zatem zaczynają być sygnałem poważniejszego problemu? Gdy zmiany emocjonalne trwają zbyt długo i stają się przytłaczające. Gdy zaczynają uniemożliwiać normalne funkcjonowanie, podejmowanie codziennych obowiązków, kiedy zaczynasz tracić zdolność czerpania przyjemności z rzeczy, które kiedyś sprawiały ci radość. Takie objawy mogą wskazywać na depresję lub inne zaburzenia psychiczne.

Warstwa szarości

Czasem to wcale nie jest dramatyczny moment. Nie musisz leżeć na podłodze i płakać, żeby coś było nie tak. Czasem to po prostu ciche „mam dość”, które powtarzasz w głowie codziennie – między kawą a kolejnym „wszystko okej”. Najtrudniejsze do uchwycenia są właśnie te stany, które nie mają spektakularnej formy. Ale są, codziennie, i rozciągają się jak cienka warstwa szarości na wszystkim: pracy, rozmowie, tym, co kiedyś cię cieszyło.

Oto sygnały, które warto potraktować poważnie:

• Twoje samopoczucie jest „nijakie”, czujesz smutek, lęk, apatię i trwa to dłużej niż dwa tygodnie. Jeśli nie pamiętasz, kiedy ostatnio czułeś się dobrze, to już jest sygnał.
• Zaczynasz rezygnować z rzeczy, które kiedyś były twoje. Nie masz siły na ludzi, na sport, na gotowanie, na śmiech. Nie dlatego, że ci się nie chce, tylko dlatego, że nie masz z czego tej chęci wyjąć.
• Twoje ciało zaczyna mówić za ciebie. Boli cię głowa, brzuch, serce wali bez powodu. Nie śpisz albo śpisz cały czas, mięśnie są spięte. Masz wrażenie, że twoje ciało żyje własnym życiem. To nie histeria.
• Rzeczy, które kiedyś robiłeś „z zamkniętymi oczami” – praca, zakupy, wstawanie rano – teraz wymagają walki. Masz wrażenie, że każdy dzień to lista rzeczy niemożliwych. Czasem budzisz się i już wiesz, że nie masz siły wstać z łóżka. Czasem patrzysz na swoją listę zadań i czujesz, że każde z nich waży tonę.
• W pracy robisz minimum. Niby wszystko funkcjonuje, ale działasz jak automat. Nie rozwijasz się, nie cieszysz. Czasem jesteś obecny tylko fizycznie.
• W relacjach jesteś na pół gwizdka. Coraz częściej unikasz bliskich i znajomych. Milczysz, udajesz, że wszystko okej, żeby nie tłumaczyć, że nie jest. Czujesz, że jesteś blisko ludzi, ale coraz dalej od siebie.
• Masz nieustające poczucie bezsilności. Patrzysz na swoje życie i nie czujesz nad nim żadnej kontroli. Nie masz motywacji, by cokolwiek zmieniać, bo w środku coś szepcze: „I tak nic nie ma sensu”. To nie lenistwo, to sygnał wyczerpania psychicznego, emocjonalnego, fizycznego.
• Twój wewnętrzny głos brzmi jak krytyk. Zacząłeś mówić do siebie tonem, którym nie mówiłbyś do przyjaciela. „Nie ogarniasz”. „Weź się w garść”. „Przesadzasz”. To nie motywacja, to emocjonalna przemoc.
• Czas się dłuży albo znika. Nie czujesz dni, tylko przetrwanie od rana do wieczora. A potem od nowa. Bez sensu, bez celu, bez czegoś, co cię woła.
• Masz myśli, których wcześniej nie miałeś. Nie chodzi o konkretne plany skończenia z życiem. Czasem to po prostu przebłysk: „A co, gdyby mnie nie było?”. To nie znaczy, że coś z tobą nie tak. To znaczy, że twoja psychika błaga o ratunek.

Nie czekaj, aż będzie tragicznie, żeby potraktować siebie poważnie. Im wcześniej zareagujesz, tym łagodniej możesz wrócić do siebie. Pomoc specjalisty nie jest tylko dla tych, którzy już „się rozsypali”. Jest też dla tych, którzy nie chcą dopuścić, by się rozsypać jeszcze bardziej. Jeśli czujesz, że choć jedna z tych rzeczy pasuje do ciebie, to nie diagnoza, to zaproszenie, żeby sprawdzić, co się w tobie dzieje, przy kimś, kto cię nie oceni. Przy kimś, kto nie powie „inni mają gorzej”. Przy kimś, kto nie powie nic, dopóki sam nie będziesz gotów. Tylko tyle i aż tyle. Bo czasem najważniejszym objawem problemu jest to, że przestałeś siebie słyszeć.

Nie ma na co czekać

Zaburzenia psychiczne mają to do siebie, że im dłużej się je ignoruje, tym trudniej je leczyć. Kiedy ktoś odkłada decyzję o wizycie u psychiatry na kilka miesięcy, a nawet lat, może to prowadzić do pogorszenia jego stanu. Często spotykam pacjentów, którzy zaczynają leczenie z dużym opóźnieniem. Wielu mówi, że dopiero po namowie bliskich zdecydowało się na wizytę u psychiatry. Często bliscy czują, że coś jest nie tak, ale nie wiedzą, jak pomóc. Rodzina może zauważyć, że ktoś staje się coraz bardziej zamknięty w sobie, że nie ma energii na codzienne obowiązki, że wycofuje się z kontaktów towarzyskich. Z tego powodu warto, aby bliscy stali się uważnymi obserwatorami. Ważne jest, aby wiedzieli, kiedy powiedzieć „stop” i skierować ukochaną osobę do specjalisty. Czasami wystarczy jedno zdanie: „Chcę, żebyś porozmawiał z kimś, kto mógłby ci pomóc”.

Nie czekaj, aż będzie za późno. Jeśli masz jakiekolwiek wątpliwości co do swojego stanu psychicznego, to najlepszym rozwiązaniem jest szukanie pomocy. Zbyt wielu ludzi czeka z wizytą do momentu, w którym stan staje się naprawdę trudny do opanowania. Pamiętaj, że zaburzenia psychiczne można leczyć – im szybciej się sobą zaopiekujemy, tym lepiej dla nas. Pomoc specjalisty to pierwszy krok do zdrowia. Jeśli czujesz, że nie radzisz sobie z emocjami, że twoje życie wymyka się spod kontroli, nie zwlekaj – skontaktuj się z psychoterapeutą, psychiatrą. To nie jest oznaka słabości. Pomoc jest na wyciągnięcie ręki, wystarczy ją przyjąć.

Chcę podkreślić, jak ważna jest samoświadomość i wczesna interwencja. Zbyt wielu ludzi czeka, aż ich problemy staną się naprawdę poważne. Szybsza diagnoza, odpowiednie leczenie – wszystko to pozwala uniknąć głębszych kryzysów, które mogą prowadzić do przewlekłych zaburzeń psychicznych.

W ciszy i uczciwie

Nie zawsze da się zauważyć, że coś się w tobie zacina. Bo życie przecież toczy się dalej, od rana do nocy. Jesz, pracujesz, rozmawiasz, wstawiasz pranie, a jednak gdzieś w środku czujesz, że coś nie gra, że z każdym dniem coraz trudniej oddychać, nie tylko fizycznie. Może to jeszcze nie kryzys, ale już nie spokój. Nie potrzebujesz teraz wielkich diagnoz ani mądrych cytatów. Wystarczy moment ciszy i uczciwość wobec samego siebie. Nie po to, by się ocenić, tylko po to, by się zatrzymać.

Przeczytaj pytania poniżej. Nie szukaj odpowiedzi. Wystarczy, że poczujesz, które z nich z tobą rezonuje, nawet cicho. Każde „tak” to nie wyrok, to sygnał, że może najwyższy czas zdjąć nogę z gazu i zająć się sobą – nie dlatego, że „coś się psuje”, ale dlatego, że jesteś ważny.

• Czy budzisz się rano z poczuciem zmęczenia, zanim cokolwiek się wydarzy?
• Czy musisz się zmuszać do rzeczy, które kiedyś robiłeś naturalnie (np. jedzenie, rozmowa, spacer)?
• Czy zdarzyło ci się ostatnio myśleć: „Mam dość, ale nawet nie wiem czego”?
• Czy twoje ciało reaguje, jakby było w ciągłym napięciu, mimo że teoretycznie wszystko jest w porządku?
• Czy unikasz bliskich, bo nie masz siły niczego tłumaczyć?
• Czy twój wewnętrzny głos brzmi częściej jak krytyk niż przyjaciel?
• Czy przestałeś czekać na coś miłego i zacząłeś po prostu praktykować przetrwanie dnia?
• Czy od dawna nie czujesz się w pełni sobą?
• Czy twoje emocje nie mają już nazw, tylko ciężar?
• Czy ostatnio więcej udajesz, niż jesteś sobą?

Jeśli odpowiedzi wzbudziły w tobie niepokój lub skłoniły do refleksji, to znak, że twoje życie wymaga uporządkowania. Nie karz się za to. Nie oceniaj się. To nie porażka. W świecie, który każe ci cały czas biec, wielką sztuką jest się zatrzymać i zadać sobie pytania: Gdzie jestem? Gdzie chcę być? I co muszę zmienić, żeby tam dojść na własnych warunkach?

A może pierwszym krokiem wcale nie jest wielka zmiana. Może jest nim zwyczajne: „Dziś odpocznę. Bez wyrzutów sumienia”.

Joanna Adamiak – lekarz, specjalista psychiatrii. Członkini Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego oraz ECNP (European College of Neuropsychopharmacology). Interesuje się neuropsychiatrią