Hasło „niedojrzali emocjonalnie” zrobiło zawrotną karierę przede wszystkim w połączeniu ze słowem „rodzice”, za sprawą bestsellerowej książki amerykańskiej psycholożki Lindsay C. Gibson. Ze zjawiskiem tym możemy jednak zetknąć się nie tylko w relacjach rodzinnych. Jak sobie z nim radzić?
– Na poziomie emocjonalnym niektórzy ludzie – a niestety jest ich wielu – reagują na życie tak, jakby byli znacznie młodsi, niż wskazuje na to ich metryka. Rozwój człowieka przebiega bowiem w różnych, niezależnych od siebie obszarach. Możemy rozwijać się intelektualnie, społecznie czy zawodowo. Można być niezwykle inteligentną osobą, odnosić spektakularne sukcesy w swojej profesji, cieszyć się dużą sympatią i popularnością – wszystkie te sfery mogą rozwijać się prawidłowo, podczas gdy rozwój emocjonalny zatrzymał się na poziomie cztero-, siedmio-, czy piętnastolatka. Innymi słowy, ludzie często „utykają” na pewnym etapie rozwoju emocjonalnego i właśnie z tego poziomu reagują na życiowe sytuacje – tłumaczyła psycholożka w podcaście „Being Well” Forresta Hansona.
W tej samej rozmowie zaznaczyła jednak, że nie ma ideałów ani absolutnie beznadziejnych przypadków. Ktoś, kto na co dzień jest uosobieniem spokoju i empatii, pod wpływem niesprzyjających okoliczności może zachowywać się zaskakująco dziecinnie. Z kolei osoba, która zwykle nie wykazuje się dużą dojrzałością emocjonalną, gdy wszystko układa się po jej myśli, potrafi sprawiać wrażenie wyjątkowo zrównoważonej. – Zawsze mówię o „wystarczającej dojrzałości emocjonalnej”, ponieważ wszystko jest względne. Ludzie przesuwają się na tej skali w zależności od poziomu stresu, z jakim się mierzą, oraz od tego, jak wiele emocjonalnej bliskości wymaga od nich dana sytuacja. Kiedy jesteśmy chorzy, wyczerpani lub silnie zestresowani, każdy z nas może postępować w sposób niedojrzały emocjonalnie. Stajemy się wtedy bardziej impulsywni i mniej wrażliwi na innych – wyjaśnia Gibson.
O jeszcze większe doprecyzowanie tego zagadnienia pokusiła się na łamach „Psychology Today” psycholożka kliniczna i sądowa Samantha Stein. W artykule zatytułowanym „»Emocjonalnie niedojrzały« nie jest diagnozą” polemizuje ona z tezami zawartymi w popularnej książce i przekonuje, że przedstawione w niej koncepcje nie znajdują oparcia w badaniach naukowych. „Nie jest to kategoria kliniczna. Nie istnieje w klasyfikacji DSM-5, ICD-11” – podkreśla. Zdaniem dr Stein takie zjawiska jak emocjonalna niedostępność, niestabilność emocjonalna czy lekceważenie uczuć innych osób można lepiej wyjaśniać za pomocą ugruntowanych w psychologii stylów przywiązania: unikającego, lękowego i zdezorganizowanego.
Jej główny zarzut wobec całej tej narracji dotyczy jednak czegoś innego. W jej ocenie sposób, w jaki treści z książki „Dorosłe dzieci emocjonalnie niedojrzałych rodziców” są rozpowszechniane i interpretowane w internecie, może zamykać drogę do potencjalnego uzdrowienia relacji i dialogu, zanim ten dialog w ogóle będzie miał szansę się rozpocząć. Dr Stein zaznacza, że w przypadku trudnych relacji rodzinnych warto pozostawić przestrzeń na terapię, uważną obserwację wzajemnych wzorców zachowania oraz rozmowę – zamiast ograniczać złożoną historię do jednej chwytliwej etykiety.
Pozostaje jednak pytanie, jak złapać kontakt z kimś, kogo uważamy z różnych względów za „emocjonalnie niedojrzałego”, niezależnie czy chodzi o rodzica, partnera czy współpracownika. Odpowiedzi na to pytanie udzieliły na portalu „Parade” neuropsycholożka dr Sanam Hafeez oraz terapeutka dr Amelia Kelley. Jak więc zachowywać się wobec osoby, która ma trudności z wyrażaniem emocji w sposób adekwatny do swojego wieku, skuteczną komunikacją, nieustannie poszukuje potwierdzenia i akceptacji, unika trudnych lub przytłaczających sytuacji albo uchyla się od odpowiedzialności za własne działania?
Czytaj także: Odpowiedzialność za siebie i swoje czyny – jak ją budować?
Specjalistki zwracają uwagę, że w relacji z taką osobą łatwo poczuć zniechęcenie i wyczerpanie. Warto jednak pamiętać, że jej zachowanie nie musi wynikać ze złej woli czy narcyzmu. Dlatego warto zachować uważność i czułość – zarówno wobec siebie, jak i drugiej osoby. Jakie zasady mogą pomóc w takiej relacji?
1. Nie oczekuj natychmiastowej zmiany
Nie zakładaj, że ktoś zmieni swoje zachowanie z dnia na dzień tylko dlatego, że otrzyma książkę skłaniającą do autorefleksji albo odbędzie jedną sesję terapeutyczną. Rozwój emocjonalny wymaga czasu, gotowości do pracy nad sobą i stopniowego budowania nowych sposobów reagowania.
2. Stosuj uważne słuchanie
Każdy z nas chce czuć się wysłuchany i zrozumiany. Staraj się więc nie przerywać, odpowiadać z namysłem i okazywać empatię. Taka postawa może pomóc rozładować napięcie w trudnych sytuacjach oraz stworzyć przestrzeń do bardziej dojrzałej komunikacji. Być może dzięki temu lepiej zrozumiesz, co naprawdę stoi za zachowaniem drugiej osoby – czy może jest to lęk, przeciążenie, stres, nadmiar obowiązków, czy inne trudne doświadczenia.
Czytaj także: Dialog i uważne słuchanie. Co zrobić, żeby konflikt nie niszczył?
3. Zachowaj spokój
Łatwo stracić panowanie nad sobą, gdy ktoś obarcza nas winą lub prowokuje do konfliktu. Reagowanie złością i frustracją często jednak jedynie nasila skalę problemu. Warto więc – na ile to możliwe – odpowiadać spokojnie i w sposób, którego sami oczekiwalibyśmy od innych.
4. Zachęcaj do refleksji
Nie rzucaj wywołującymi poczucie wstydu hasłami, takimi jak: „Dorośnij w końcu!”. Postaw lepiej na konstruktywną informację zwrotną. Postaraj się też unikać formułek typu: „Znów przesadzasz” czy „To wszystko twoja wina”, które mogą sugerować, że ich uczucia są kompletnie nieuzasadnione. Takie słowa mogą jedynie będą prowadzić do przyjęcia postawy obronnej.
Zamiast surowo oceniać, spróbuj łagodnie zachęcać drugą osobę do przyjrzenia się własnym działaniom i ich konsekwencjom. Zadawaj pytania, które pomogą jej samodzielnie przeanalizować sytuację i rozważyć inne sposoby reagowania. Taka postawa może wspierać rozwój emocjonalny w dłuższej perspektywie.
Czytaj także: Ludzie, którzy mówią te 5 zdań, często odbierają innym poczucie własnej wartości
5. Ustalaj granice
Pamiętaj też, że nie jesteś w stanie „naprawić” drugiego człowieka. Czasem najważniejsze jest skupienie się na własnych potrzebach i dobrostanie. Zastanów się: czego potrzebuję, aby czuć się dobrze w tej relacji? Następnie jasno określ granice – poinformuj, jakie zachowania są dla ciebie nieakceptowalne, kiedy potrzebujesz dystansu i za co nie chcesz brać odpowiedzialności. Pamiętaj, że nie odpowiadasz za cudzy nastrój ani wybory.
6. Stosuj pozytywne wzmocnienie
Jak podkreślają ekspertki, życzliwość i docenianie mogą odgrywać ważną rolę w procesie zmiany. Zauważanie wysiłku, chwalenie postępów i wzmacnianie zachowań świadczących o większej samoświadomości może motywować do dalszego rozwijania lepszej regulacji emocji oraz umiejętności interpersonalnych.
7. Rozważ pracę z terapeutą
Jeśli tylko masz taką możliwość, warto skonsultować się ze specjalistą zdrowia psychicznego. Możesz również zaproponować terapię osobie, z którą relacja stała się trudna i pełna napięć. Profesjonalne wsparcie może pomóc lepiej przepracować konflikty i wypracować zdrowsze sposoby komunikacji.
Artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny. Nie zastępuje konsultacji z wykwalifikowanym specjalistą. W przypadku problemów emocjonalnych, psychicznych lub trudności w codziennym funkcjonowaniu zalecamy kontakt z psychologiem, terapeutą lub lekarzem.
Źródła: Samantha Stein, „"Emotionally Immature" Is Not a Diagnosis”, psychologytoday.com; Ashley Broadwater, „7 Phrases to Never, Ever Use With Someone Who's Emotionally Immature, According to Psychologists”, parade.com [dostęp: 05.08.2026]