Małgorzata Welman, Patrycja Klikowska - Nie żyje Yayoi Kusama. „Królowa kropek” miała 97 lat i do ostatnich dni życia malowała
00:00
11:02
Yayoi Kusama, jedna z najbardziej wpływowych i rozpoznawalnych artystek współczesnych, zmarła 14 sierpnia w szpitalu w Tokio. Miała 97 lat. Informację o jej śmierci przekazały dziś stworzone przez nią i jej współpracowników studio i muzeum, podkreślając, że malowała niemal do ostatnich dni życia. Trudno znaleźć drugą artystkę, pracującą aktywnie ponad 7 dekad, która z taką konsekwencją stworzyłaby własny język wizualny, a potem pozwoliła mu przeniknąć do masowej wyobraźni. Kropki, multiplikowane wzory, dynie i lustrzane przestrzenie Kusamy są dziś rozpoznawalne nawet przez tych, którzy nigdy nie przekroczyli progu galerii sztuki.
Zanim jednak Infinity Mirror Rooms Yayoi Kusamy stały się jednymi z najbardziej obleganych instalacji na świecie, artystka należała do nowojorskiej awangardy lat 60. Eksperymentowała z malarstwem, rzeźbą, performansem i happeningiem, poruszając się między pop-artem, minimalizmem i sztuką konceptualną, choć sama wymykała się tym kategoriom. Jej obsesyjnie powtarzane motywy wyrastały m.in. z wizji i halucynacji, których doświadczała od dzieciństwa. Kusama bardzo wcześnie zrozumiała też coś, co dziś wydaje się oczywiste: że granica między dziełem sztuki, wizerunkiem artysty i modą może właściwie nie istnieć. Już pod koniec lat 60. założyła własną firmę odzieżową i projektowała radykalne ubrania, a stroje, w których sama się pojawiała, traktowała jako przedłużenie swojej twórczości. Dekady później jej charakterystyczna czerwona peruka, sukienki w kropki i intensywne kolory stały się częścią jednej z najbardziej wyrazistych artystycznych person XX i XXI wieku.
W 2023 z raportu Hiscox Artist Top 100 wynikało, że Kusama, znana z obrazów i instalacji wypełnionych kropkami, znalazła się na pierwszym miejscu wśród najlepiej zarabiających artystów współczesnych na świecie. Tym samym Yayoi Kusama wyprzedziła w rankingu innego wybitnego artystę – Davida Hockneya, który palmę pierwszeństwa dzierżył w rankingu rok wcześniej. Zarobił wówczas ze sprzedaży swoich obrazów 50,3 mln dolarów. Kusama w 2023 roku zarobiła blisko 81 mln dolarów (najdroższym jej dziełem Kusamy sprzedanym w 2023 roku był obraz „Kwiat” z 2014 roku, który na aukcji w Christie’s w Hongkongu został sprzedany za prawie 10 milionów dolarów). W czym kryła i nadal kryje się fascynacja twórczością artystki, która wypełniała przestrzeń nie tylko płótna, ale również ogromnych powierzchni wystawienniczych milionem kropek? W artystycznej konsekwencji, w dziwności, tajemnicy, a może w fascynującej grze kolorów i kontrastów?
– Chciałam tylko odetchnąć witalnością czasów, w których żyłam najlepiej, jak potrafiłam, i rozkwitnąć jako jasnoczerwony kwiat ku przyszłości… – tak o obrazie namalowanym w 2014 roku mówiła malarka.
Kwiaty to jeden z ulubionych – poza kropkami oczywiście – motywów, do których artystka powraca na różnych etapach trwającej już siedem dekad twórczości. W języku artystycznym Kusamy ucieleśniają dwoistość życia i śmierci, świętowania i żałoby, męskości i kobiecości.
Czytaj także: Zmarła Dolly Parton. Królowa country zrobiła dla innych więcej, niż mogłoby się wydawać
Widok ogólny wystawy „You, Me and the Balloons” Yayoi Kusamy w Aviva Studios, 29 czerwca 2023 roku w Manchesterze w Anglii. Artystka Yayoi Kusama, słynąca z surrealistycznych instalacji z charakterystycznymi kropkowanymi dyniami, prezentuje w Manchesterze swoją największą jak dotąd immersyjną przestrzeń. Wystawa „Yayoi Kusama – You, Me and the Balloons”, stworzona specjalnie dla Factory International, podsumowuje trzy dekady pionierskiej twórczości japońskiej artystki wykorzystującej nadmuchiwane obiekty / fot. Christopher Furlong/Getty Images
95-letnia artystka tworzyła od ponad siedemdziesięciu lat. Jej twórczość przenosiła widzów do krainy fantazji niczym z powieści Lewisa Carrola – zresztą artystka sama nazywała siebie współczesną Alicją z Krainy Czarów. Współczesną do tego stopnia, że oczarowała nawet GEN Z, a jej przeskalowana podobizna i robotyczne figury trafiłały na witryny marek luksusowych i streetwearowych, przyciągając do nich masę młodych klientów. Najgłośniejszym spotkaniem Kusamy ze światem luksusowej mody była współpraca z Louis Vuitton. Pierwsza kolekcja, przygotowana w 2012 roku za czasów Marca Jacobsa, przeniosła jej kropki na ubrania, buty, torby i akcesoria; dekadę później dom mody ponownie zaprosił artystkę do współpracy. Było to coś więcej niż umieszczenie dzieła na produkcie. Kusama pokazała, że sztuka może opuścić muzeum, znaleźć się na sukience czy torebce i nadal pozostać częścią spójnego artystycznego uniwersum.
Ogromna rzeźba przedstawiająca Yayoi Kusamę stanęła między siedzibą domu mody Louis Vuitton a domem towarowym La Samaritaine, 6 marca 2023 roku w Paryżu. Ta efektowna i zaskakująca instalacja powstała z okazji kolejnej współpracy Louis Vuitton ze słynną japońską artystką / fot. Chesnot/Getty Images
Jej droga do statusu globalnej ikony nie była jednak oczywista. Japonka, która w latach 50. przyjechała do Stanów Zjednoczonych i próbowała przebić się w zdominowanym przez mężczyzn świecie sztuki, przez lata pozostawała na jego obrzeżach. Wielkie uznanie przyszło znacznie później. Ostatecznie Kusama stała się fenomenem muzealnym i popkulturowym, a jej twórczość połączyła awangardę, modę, aktywizm, autobiografię i spektakl w jeden natychmiast rozpoznawalny świat. Świat, który zgodnie z jej najważniejszą artystyczną ideą, miał nie mieć końca.
Ale w świecie twórczej wyobraźni Yayoi było tylko na pozór kolorowo. Obsesyjnie powtarzający się motyw kropek i dyni, o których mówiła wprost, że są „wizualnie zabawne”, wprowadzały niepokój, zwłaszcza jeśli zna się biografię artystki, która wiele lat spędziła w szpitalach psychiatrycznych. Biografowie Kusamy opisują, że artystka już w dzieciństwie miewała wizje, dostrzegała aurę różnych przedmiotów, słyszała i rozumiała „głosy” roślin i zwierząt. Fascynację budzą również jej wspomnienia „rozmowy” z fiołkami o ludzkich twarzach.
Na życie Kusamy cieniem położyły się zarówno trudne relacje rodzinne, jak i losy wojenne, a także późniejsze psychodeliczne doświadczenia typowe dla środowiska dzieci kwiatów, do którego dołączyła po przeprowadzce do Stanów Zjednoczonych.
Twórczość Yayoi Kusamy to jednak nie tylko kropki. Była nie tylko malarką, ale także performerką, autorką instalacji, filmów wideo i powieści, a wcześniej również aktywistką antywojenną – do historii przeszła propozycja wspólnej upojnej nocy, jaką złożyła prezydentowi Nixonowi za zakończenie wojny w Wietnamie. Mieszkając w Stanach Zjednoczonych, stworzyła najsłynniejsze prace, w których odnajdziemy motywy: kwiatów, warzyw, owoców i kropek, elementów nawiązujących do cielesności, jak choćby doczepiane do mebli fallusy, a także luster i gry świateł.
Znawcy sztuki mówią, że Yayoi Kusama była artystką tej miary co Louise Bourgeois, Eva Hesse, Rebecca Hor czy Annette Messager. W ciągu swojego długiego życia przebyła daleką drogę od ubogiej dziewczynki z wiejskiej Japonii po artystkę o międzynarodowej renomie.
Od lat Kusama mieszkała w szpitalu psychiatrycznym w Tokio, a jej twórczości nie da się oddzielić od jej zdrowia psychicznego. Swoje działania twórcze artystka określa mianem „medycyny artystycznej”. W zależności od stanu zdrowia opuszczała klinikę i udawała się do własnego studia, które mieści się nieopodal, i nadal tworzyła. Zatrudniała też wielu pomocników i prowadziła świetnie prosperującą firmę.
Twórczość Yayoi Kusamy można było ostatnio dość często oglądać w muzeach i galeriach na całym świecie. Wystawa jej prac odbyła się również w 2004 roku w warszawskiej Zachęcie. Zaprezentowano na niej wybór obrazów, rysunków, kolaży i prac z wszystkich okresów twórczości artystki.
Jeszcze w ostatnich latach życia Yayoi Kusama pozostawała niezwykle aktywna, a jej wystawy należały do największych wydarzeń muzealnych na świecie. Na przełomie 2024 i 2025 roku National Gallery of Victoria w Melbourne pokazała największą retrospektywę artystki zorganizowaną dotąd w Australii. Znalazło się na niej około 200 prac: od dzieł z dzieciństwa Kusamy, przez malarstwo, rzeźby, kolaże i modę, po monumentalne instalacje. To właśnie tam światową premierę miała stworzona w 2024 roku Infinity Mirrored Room „My Heart is Filled to the Brim with Sparkling Light”. Wystawę odwiedziło ponad 570 tysięcy osób, co ustanowiło rekord frekwencji NGV.
Jednym z najważniejszych wydarzeń ostatniego okresu jej twórczości była jednak wielka europejska retrospektywa przygotowana wspólnie przez Fondation Beyeler, Museum Ludwig i Stedelijk Museum. Jej pierwsza odsłona, otwarta jesienią 2025 roku w Fondation Beyeler pod Bazyleą, była pierwszą retrospektywą Kusamy w Szwajcarii. Pokazano zarówno jej ikoniczne dzieła, jak i wczesne prace nigdy wcześniej niewystawiane w Europie, a także nowe realizacje i jeden ze słynnych Infinity Mirror Rooms. Ekspozycja obejmowała ponad siedem dekad działalności Kusamy i przypominała, że jej twórczość nigdy nie ograniczała się do kropek i lustrzanych pokoi: obejmowała malarstwo, rzeźbę, instalacje, rysunek, kolaż, performans, modę i literaturę.
W marcu 2026 roku retrospektywa przeniosła się do Museum Ludwig w Kolonii, gdzie można ją było oglądać do 2 sierpnia. Kolejna odsłona została zaplanowana w Stedelijk Museum w Amsterdamie od 11 września 2026 do 17 stycznia 2027 roku. Równolegle jej prace pokazywano m.in. w tokijskim Yayoi Kusama Museum na wystawie KUSAMA’s POP oraz w Ota Fine Arts w Singapurze na Every Day I Pray for Love. Ostatnie miesiące tylko potwierdzały skalę fenomenu Kusamy: mając ponad 90 lat, wciąż tworzyła nowe prace, a jej sztuka przyciągała setki tysięcy widzów na kilku kontynentach.