1. Zwierciadlo.pl
  2. >
  3. Psychologia
  4. >
  5. Jak pokochać swoje ciało? O zaburzeniach odżywiania u dzieci rozmawiamy z diet coachem Urszulą Mijakoską

Jak pokochać swoje ciało? O zaburzeniach odżywiania u dzieci rozmawiamy z diet coachem Urszulą Mijakoską

Bulimia, anoreksja i inne zaburzenia odżywiania wiążą się zawsze z negatywnym obrazem samego siebie, a postrzeganie swojego ciała rozwija się od najmłodszych lat. (Fot. iStock)
Bulimia, anoreksja i inne zaburzenia odżywiania wiążą się zawsze z negatywnym obrazem samego siebie, a postrzeganie swojego ciała rozwija się od najmłodszych lat. (Fot. iStock)
Zobacz galerię 1 Zdjęć
Coraz więcej dzieci i w coraz młodszym wieku boryka się z negatywnym obrazem własnego ciała, co często prowadzi do zaburzeń odżywania. Na czym może polegać domowa profilaktyka takich chorób – pytamy diet coacha Urszulę Mijakoską.

W Polsce co czwarte dziecko jest niezadowolone ze swojego wyglądu i się odchudza. Czy tak się zaczynają zaburzenia odżywiania? Bulimia, anoreksja i inne zaburzenia odżywiania wiążą się zawsze z negatywnym obrazem samego siebie, a postrzeganie swojego ciała rozwija się od najmłodszych lat.

Czy zachowania rodziców mogą uaktywnić te choroby? Wyobraźmy sobie, że mama małego dziecka, i to nawet taka dobra mama: kochająca, czuła i troskliwa – staje przed lustrem i z niesmakiem ogląda swoje ciało, przygląda się oponce na brzuchu albo komentuje cellulit... Dziecko to widzi, słyszy, przesiąka tym.

A badania jednoznacznie wskazują, że w Polsce aż 60–70 proc. kobiet nieustannie martwi się swoim wyglądem. Zatem tak powszechne w naszych rozmowach „ale przytyłam”, „matko, ale mi wisi brzuch” są groźne? Tak. Dziecko uczy się nie lubić swojego ciała.

Czy to znaczy, że mamy ignorować swój wygląd? To nie wystarczy, bo zaburzenia odżywiania mają wieloczynnikową przyczynę. Jedną z nich jest wychowanie dzieci o niskiej samoocenie. A to zaczyna się od karmienia piersią. Nie ma oczywiście jednoznacznego przełożenia karmienia czy nie dziecka piersią na jego ewentualne zaburzenia odżywiania w przyszłości, jednak relacja matka-dziecko, czyli jedna z najważniejszych relacji w życiu, właśnie wtedy się buduje. I nie chodzi o samo karmienie, ale o to, jak ono przebiegało. Kiedy mama jest nieobecna emocjonalnie: dzwoni, pisze wiadomości lub coś ogląda w telefonie – nie angażuje się, a więc nie realizuje prawidłowej relacji z dzieckiem, to samo dawanie piersi nie jest wystarczające do powstania zdrowiej więzi. Choć pozytywem jest już przytulanie, bo wiele dzieci nadal ma deficyty fizycznego kontaktu z rodzicami lub opiekunami! W mojej pracy ciągle spotykam się z tym problemem i przypominam, że dzieci trzeba dotykać, głaskać, tulić, nosić, pieścić. To najlepszy czynnik profilaktyczny nie tylko zaburzeń odżywiania, ale ogólnie zdrowia psychicznego.

Zatem kiedy zaczynamy mówić o zaburzeniach odżywiania u dzieci, jako geneza rysuje nam się wielki deficyt bliskości. Tak. Wielu rodziców nie łączy braku pieszczot, czyli przytulania, które uczy dzieci kontaktu ze swoim ciałem, z tym, że za kilka lat ich dziecko będzie cierpiało na niskie poczucie własnej wartości. To z kolei owocuje negatywnymi myślami: „Jestem zerem, chcę zniknąć, nie będę jadł, jadła”.

A ja spotkałam się z przypadkiem anoreksji u dziewczynki, która raczej była ofiarą nadopiekuńczości rodziców i dziadków. Oczywiście, tak również bywa, bo nadopiekuńczość to przecież forma przemocy psychicznej polegającej na odbieraniu dziecku poczucia sprawczości. A to szeroka i prosta droga do poczucia niskiej wartości, kompleksów i niestabilności emocjonalnej.

Nie lubię oskarżania rodziców o całe zło świata i zawsze mam nadzieję, że anoreksja, bulimia czy ortoreksja to jednak „zwyczajne choroby”, czyli wywołane nieprawidłowościami fizjologicznymi... Dotychczas w jednoznaczny sposób nie stwierdzono, jaka jest pierwotna przyczyna zaburzeń odżywiania. Wiadomo, że jest ona wieloczynnikowa i choroba rozwinie się tylko w specyficznych warunkach emocjonalno-mentalnych, ale na pewno nie bez znaczenia jest funkcjonowanie mózgu. Pamiętajmy, że neuroprzekaźniki nie będą dobrze funkcjonować, gdy brakuje mikroelementów. Podobnie same hormony…

Czyli prawidłowa dieta także jest elementem zapobiegającym zaburzeniom odżywiania u dzieci? Myślę, że niewielu rodziców łączy odżywianie dziecka z jego zdrowiem psychicznym. U dzieci w okresie intensywnego wzrostu bardzo ważne jest utrzymywanie prawidłowej masy ciała i zadbanie o dostarczanie wszystkich grup składników pokarmowych. Podobnie u nastolatków, bo burza hormonalna to wielki wysiłek fizjologiczny dla całego organizmu i nieodpowiednia dieta uniemożliwi produkcję hormonów. Karmienie dziecka tylko drożdżówkami lub pizzą prowadzi do zaburzeń odżywiania.

Na jakie zachowania rodzice powinni być szczególnie wyczuleni? Przyjrzyjmy się, jak posiłki są traktowane w naszym domu, jaki jest w naszej rodzinie stosunek do jedzenia. Kiedy jest ono karą lub nagrodą albo gdy dziecko nie ma możliwości samodzielnie decydować, co zje…

To dziecko powinno decydować, co będzie jadła cała rodzina? W żadnym razie, ale warto już małe dziecko pytać, czy woli zupę mleczną, czy jajko. Wtedy dziecko jest zaopiekowane emocjonalnie, a z drugiej strony uczy się wsłuchiwać we własne ciało. Ograniczony wybór jest znakomitym wdrażaniem dzieci do budowania poczucia własnej wartości. Maluch ma poczucie, że decyduje o sobie, ale ma też poczucie, że rodzic nad nim czuwa, bo dając tylko dwie propozycje, wyznacza ramy.

Chciałabym również wspomnieć o tempie jedzenia, bo o tym za mało się rozmawia. Przypomnij sobie, jak jadłaś jako dziecko. Wolno, prawda? No właśnie. Dzieci jedzą wolno, międlą, przeżuwają, czyli robią wszystko, o co my, dietetycy, apelujemy do dorosłych. Często musimy ich uczyć czegoś takiego jak przeżuwanie, bo zatracili tę umiejętność. Poganianie dzieci: „Jedz szybciej! Skończyłeś wreszcie? Ile można siedzieć nad jedną kanapką?!”– to przyczynianie się do przyszłych zaburzeń odżywiania.

Bardzo dobrze to pamiętam. Wszyscy byliśmy pospieszani przy jedzeniu. Przychodzi mi do głowy książka Jespera Juula „Uśmiechnij się. Siadamy do stołu”. Tak, Juul dużo uwagi poświęca też atmosferze podczas posiłków. Nie śpieszmy się przy jedzeniu. Wiem, że to może dla wielu ludzi brzmieć śmiesznie, bo co wspólnego może mieć choroba psychiczna związana z zaburzeniem odżywiania z tym, czy przeżuwam? Ale ma. Na zdrowie psychiczne człowieka wpływa wiele czynników, właściwie wszystko, co robimy.

Czy z twojej praktyki wynika, że wszystkie dzieci i nastolatki, które cierpią na zaburzenia odżywiana, mają problem w rodzinie? Niełatwo mi odpowiedzieć na to pytanie, sądzę jednak, że pacjenci z zaburzeniami odżywiania mają kwalifikujący się na terapię problem w rodzinie.

Zaburzenia odżywiania można ukrywać latami, a zdarza się, że chorują już przedszkolaki. Jakie sygnały mogą świadczyć o tym, że dziecko jest chore? Wiele jest sygnałów. Na przykład dziecko manifestuje przy innych, że nie chce jeść, twierdzi, że woli dostać posiłek do pokoju i zjeść, kiedy nikt nie patrzy. Udaje na przykład, że chce w tym czasie coś oglądać. Nieustannie odpowiada, że nie jest głodne, że teraz nie chce, że już jadło, że najadło się w szkole, u koleżanki, było u babci i tam zjadło... Nagminne odmawianie jedzenia zawsze jest sygnałem, że dzieje się coś niedobrego, ale może też nim być także obsesyjne liczenie i recytowanie tabeli wartości kalorycznych z pamięci.

Sygnałem do niepokoju są ponadto ślady wymiotów i ich zapach albo gdy po posiłku dziecko znajduje pretekst, żeby iść do łazienki, zamyka się i odkręca wodę, żeby zagłuszyć dźwięk towarzyszący torsjom. Innym ważnym wskaźnikiem jest konsekwentne unikanie konkretnej grupy produktów, najczęściej są to oczywiście tłuszcze lub węglowodany.

Wiadomo, że dziecko w okresie dojrzewania zmieni styl ubierania się, ale kiedy zaczyna nosić obszerne ubrania, nie należy dać się zwieść ani tłumaczeniem, że to moda, ani okresem nastoletniego buntu. Trzeba bardzo uważnie obserwować ubiór: wielka bluza z kapturem i zbyt długimi rękawami pokazuje, że dziecko chce schować swoje ciało – ma jakiś problem, by pokazywać się światu.

Jeszcze inny objaw to drażliwość związana z jedzeniem. Dziecko nie chce o tym rozmawiać, obraża się lub odwrotnie – robi awantury, gdy posiłek spóźnia się o pięć minut. Jeśli pojawiają się takie sygnały, najlepiej skontaktować się jak najszybciej ze specjalistą.

Kto powinien nim być? To nie może być po prostu dietetyk, który ułoży dietę, ani psycholog dziecięcy, który nie zna specyfiki problemów na tle odżywiania. Wybierzmy psychiatrę, terapeutę zaburzeń odżywiania, diet coacha. Oczywiście przy tak poważnym zaburzeniu terapią powinna być objęta cała rodzina.

Nie wyobrażam sobie, że nastolatka, która wymiotuje po każdym posiłku, chętnie pójdzie do terapeuty razem z nieobecnym w jej życiu ojcem i zapracowaną mamą. Nie pójdzie, to jasne. Długoterminowa terapia całej rodziny jest oczywiście idealnym rozwiązaniem. Mam świadomość, że to najczęściej niemożliwe, dlatego niech zaniepokojony rodzic najpierw idzie sam i skonsultuje swoje obawy oraz obserwacje. Terapeuta zdecyduje, jak powinna przebiegać terapia. Może ona potrwać nawet około pięciu lat. Obejmuje zwykle psychoterapię, środki farmakologiczne, a przy dużej niedowadze – leczenie szpitalne. Sesje z profesjonalnym terapeutą pomogą w rozpoznaniu przekonań i niszczących zdrowie zachowań. Terapii towarzyszą treningi asertywności i wizerunku ciała, które pomagają w zrozumieniu siebie i zmianie dotychczasowego sposobu myślenia. Następnym krokiem mogą być sesje z diet coachem i zajęcia twórcze, takie jak psychodrama czy arteterapia. W tym samym czasie rodzice uczestniczą w terapii rodzinnej z chorym dzieckiem.

Anoreksja, bulimia, ortoreksja – to wszystko kojarzymy z dziewczętami, ofiarami współczesnego ideału piękna. Ale przypomnijmy, że chłopcom też nie jest łatwo. Wielu z nich dotyka bigoreksja, czyli obsesyjne budowanie masy ciała. Czy ta choroba polega na czymś odwrotnym niż obsesyjna potrzeba schudnięcia? Bigoreksja to obsesja na punkcie muskulatury. Bigorektyk intensywnie ćwiczy na siłowni i koncentruje się wyłącznie na własnym wyglądzie, stosuje rygorystyczną dietę, nadużywa sterydów i suplementów diety. Rzeczywiście ta choroba przypomina swoim mechanizmem anoreksję: również zaczyna się w głowie, może mieć łagodny przebieg, ale może też skończyć się wyniszczeniem organizmu. Bigorektyk podobnie jak anorektyczka nie akceptuje własnego wyglądu. Choroba najczęściej dotyczy mężczyzn, którzy w dzieciństwie mieli problemy z nadwagą lub wątłą sylwetką, nie byli akceptowani przez rówieśników.

Jak sami rodzice domowymi sposobami mogą zapobiec zaburzeniom odżywiania dzieci lub wesprzeć je w chorobie? Dbajmy o jeden posiłek dziennie przy stole,  w spokoju, bez włączonego telewizora, z rozmowami, których dzieci się nie boją. Bez pytań o szkołę i krytykowania bałaganu w ich pokoju. Do tego dobrze dołożyć ruch, odpowiednią ilość snu i mocną więź opartą na bliskości, także czysto fizycznej. Śmiejmy się, bawmy, wygłupiajmy, bądźmy na luzie – to brzmi niepoważnie, ale jest skutecznym lekarstwem na wiele chorób i to nie tylko związanych z psychiką.

Urszula Mijakoska, dyplomowany technolog żywienia człowieka, dietetyk, pierwszy diet coach w Polsce. Jest twórcą idei programu diet coachingu, superwizorem, trenerem, autorką książek i poradników rozwojowych. Prowadzi Szkołę Diet Coachingu oraz Instytut Świadomego Rozwoju.

Najczęstsze zaburzenia odżywiania

  • Anoreksja (inaczej jadłowstręt psychiczny) – świadome i konsekwentne ograniczanie ilości przyjmowanego jedzenia z jednoczesnym obsesyjnym koncentrowaniem się na wyglądzie ciała. W skrajnych przypadkach może doprowadzić do śmierci.
  • Bulimia (inaczej żarłoczność psychiczna) – kompulsywne jedzenie ogromnych ilości jedzenia w krótkim czasie, a następnie prowokowanie biegunki lub wymiotów i narzucanie sobie głodówki lub skrajnie restrykcyjnej diety, aż do kolejnego niekontrolowanego napadu żarłoczności.
  • Ortoreksja – patologiczna (czyli utrudniająca normalne funkcjonowanie) obsesja dotycząca zdrowego odżywiania się, źródła pochodzenia pokarmów, sposobu ich transportu i przechowywania oraz czystości.
  • Bigoreksja – niespecyficzne zaburzenie odżywiania polegające na subiektywnym niedostatku estetyki związanej z wyglądem własnego ciała, co manifestuje się obsesyjnym i realizowanym kosztem zdrowia pragnieniem posiadania umięśnionej sylwetki; dotyka przeważnie  młodych mężczyzn.

ZAMÓW

WYDANIE DRUKOWANE E-WYDANIE
  • Polecane
  • Popularne
  • Najnowsze
  1. Psychologia

Jak pomóc dzieciom uczyć się w czasie pandemii?

Doświadczenie rodziców w pracy online może się teraz przydać dzieciom. (Fot. iStock)
Doświadczenie rodziców w pracy online może się teraz przydać dzieciom. (Fot. iStock)
Zobacz galerię 2 Zdjęć
Szkoła on-line oznacza nie tylko problemy z realizacją programu, ale i zakłócenie rozwoju społecznego oraz nauki samodzielności dzieci. Jak można im pomóc? Na pytania Ewy Nowak odpowiada psycholożka Ewa Narkiewicz-Nejno.

Dzieci nie tracą lekcji, ale przecież szkoła to nie tylko nauka. Co tracą uczniowie, zwłaszcza najmłodsi, na tym, że edukacja przenosi się do Internetu? W szkole dzieci uczą się życia. Przede wszystkim się bawią, zdobywają wiedzę społeczną i rozwijają umiejętności niezbędne w dorosłym życiu. Człowiek to istota stadna – musi się nauczyć funkcjonowania w społeczeństwie, czyli wśród koleżanek i kolegów.

Czy rodzice mogą w jakiś sposób ukształtować ten obraz, na przykład opowiadając o swoich doświadczeniach szkolnych czy nawet bawiąc się z małymi dziećmi w szkołę? Opowiadanie o szkolnych czasach rodziców przede wszystkim na pewno buduje więź, więc rodzic będzie w przyszłości wyczulony na kłopoty, a to już dużo.

Co możemy zrobić, żeby dzieci podczas zdalnych lekcji nie oglądały filmików i nie grały z kolegami w gry na telefonie? Dzieci będą to robić, bo kto z nas na dwudniowej konferencji nie odpisywał rodzinie na wiadomości lub nie szukał butów w sieci? Ale zwracajmy uwagę, że takie zachowanie jest niegrzeczne wobec nauczyciela i że traci się w ten sposób czas, bo nie skorzysta się z lekcji.

Do jakiego stopnia rodzice powinni pomagać dzieciom w nauce? Niektórzy wręcz odrabiają za nie lekcje... Dziecko samo powinno być odpowiedzialne za swoje sprawy, w tym za odrabianie lekcji. Praca domowa ma służyć rozwijaniu jego samodzielności i poczucia odpowiedzialności. Jednak gdy dziecko ma wyraźny zespół wypalenia: jest zmęczone, znudzone, zblazowane – pomóżmy mu, np. uatrakcyjniając polecenia. Zamieńmy typowe zadanie z treścią z matematyki na historię Supermana, a czytanie podręcznika do historii na wspólne obejrzenie filmu dokumentalnego.

Czy są inne zagrożenia wynikające z pandemii, o których rodzice powinni pamięta? Oczywiście. W Polsce dzieci z uboższych rodzin miały zapewniony w szkole co najmniej jeden ciepły posiłek, który teraz straciły. Zaczniemy mieć problem z realnym niedożywieniem dzieci, co wpłynie na ich rozwój fizyczny. Inny problem to taki, że wiele dzieci już zostało wykluczonych z powodu braku wystarczającej liczby komputerów w domu albo wręcz Internetu. Rozejrzyjmy się, czy kolega córki lub syna, który wcześniej często u nas przesiadywał, ma się dobrze, czy nie jest uwięziony z uzależnionym tatą w mieszkaniu. W czasie pandemii tym bardziej pamiętajmy nie tylko o swoich dzieciach.

Ewa Narkiewicz-Nejno, psycholog kliniczny, jej program „Zrób coś z tym dzieckiem” od kwietnia na antenie TVN Style.

  1. Psychologia

"Przyjdzie wilk i cię zje". Do czego może prowadzić wychowanie oparte na strachu?

Wychowanie oparte na strachu to ogromna pokusa dla rodziców. Przynosi wprawdzie natychmiastowy skutek, ale w dłuższej perspektywie przybywa strat. (Fot. iStock)
Wychowanie oparte na strachu to ogromna pokusa dla rodziców. Przynosi wprawdzie natychmiastowy skutek, ale w dłuższej perspektywie przybywa strat. (Fot. iStock)
Zobacz galerię 1 Zdjęć
Rodzice straszą dzieci z wielu powodów: z braku czasu, lepszych pomysłów, dlatego, że ich też w dzieciństwie straszono… Wydaje się to niegroźne, a jest krzywdą i wychowawczą porażką. 

Wielu dorosłych uważa, że autorytet należy budować na strachu. W związku z tym wiele dzieci jest grzecznych tylko wtedy, gdy mama i tata patrzą… Używanie straszaków to bardzo skuteczna metoda wychowawcza – oczywiście jeśli chce się wychować człowieka posłusznego, i nic poza tym. Jeśli jednak nade wszystko pragniesz, by twoje dziecko było mądre, pewne siebie, spokojne i szczęśliwe, nie idź tą drogą. Prowadzi może i na skróty, ale donikąd.

Poczekaj, aż tata się dowie…

Cygan, dziad z worem, diabeł, Baba Jaga… Tradycja, w tym znakomita większość bajek, stworzyła wiele postaci służących do straszenia dzieci. Są wprawdzie nierealne, ale właśnie w tym tkwi ich wielka siła oddziaływania na wyobraźnię. Dlaczego straszenie abstrakcyjnymi postaciami jest tak skuteczne? Bo dziecko samo wymyśla swój strach. W zależności od wieku wybierze też, czego ma się bać – czy samego spotkania, czy porwania, a może zjedzenia…

Do straszenia idealnie „nadają się” też realne, konkretne osoby („poczekaj, pan sąsiad cię zabierze”), ale najskuteczniejsze i najbardziej obciążające psychikę dziecka jest straszenie członkami rodziny („jak tatuś wróci…”, „no, jak powiem babci…”). Zawieszasz głos i nie precyzujesz, co się wtedy właściwie stanie. A dziecko w swojej wyobraźni tworzy dalszy scenariusz. Tylko że podczas, gdy ty już dawno o tym zapomnisz, ono nadal będzie nosiło w sobie strach i podświadomie czekało na wymierzenie kary. Gdy tato wraca i nic się nie dzieje, maluch wcale nie odczuwa ulgi i nie dochodzi do wniosku, że mama użyła straszaka, bo była bezradna – ono cały czas się boi.

Dzieci nie rozumieją, że to było powiedziane tak sobie, na niby, dla żartu. Boją się naprawdę. A dorośli się potem dziwią, dlaczego maluch wpada nagle w histerię czy zaczyna się nieracjonalnie zachowywać. Nie kojarzą wybuchów paniki, nocnego moczenia, kłopotów ze zdrowiem czy problemów z nauką z tym, że kiedyś go nastraszyli.

Przestanę cię kochać

Elementarną potrzebą emocjonalną każdego dziecka jest poczucie bezpieczeństwa i bycie kochanym. Dlatego aby najskuteczniej nastraszyć dziecko, wystarczy zagrozić mu, że to utraci. Odbieranie miłości to niezwykle uniwersalny straszak, bo można go zastosować zarówno do bieżących zachowań („umyj zęby, bo będzie mi smutno”), jak i do tych bliżej niesprecyzowanych („nie po to tyle się staram, żebyś wyrósł na byle kogo”).

Warto wiedzieć, jakie skutki wywołuje mówienie do dziecka np.:

„To przez ciebie jestem smutna/y”. W konsekwencji za każdym razem, gdy rodzic ma gorszy nastrój, dziecko obarcza siebie za to winą. A ponieważ nie umie wymyślić, co takiego zrobiło, dręczą go nieuzasadnione wyrzuty sumienia. W skrajnym przypadku, gdy mama czy tata poważnie zachorują, dziecko może żyć w przekonaniu, że to przez nie, bo za mało się starało.

„Denerwujesz mnie”. W tym komunikacie brak jakichkolwiek konkretów i dlatego jest on tak skuteczny. Dziecko musi samo odgadnąć, co ma robić, żeby rodzic przestał się gniewać. Zamiast na nauce czy zabawie skupia się więc na zadowalaniu mamy czy taty. Jest rozdrażnione, płaczliwe, ma kłopoty z koncentracją i nie może pozwolić sobie na naturalne zachowanie, ponieważ wciąż się kontroluje, żeby rodzice byli z niego zadowoleni.

„Piotruś jest grzeczniejszy niż ty”. Każde dziecko, które to usłyszy, pomyśli, że mama albo tata już go nie chcą, nie kochają. Maluchy bardzo długo nie rozumieją, że między rodzicami a dzieckiem istnieje silna biologiczna więź, więc żarty w rodzaju „wymienię cię, nie chciałam takiego dziecka, wezmę sobie inne” – traktują z całkowitą powagą. Poza tym w wyniku takich komunikatów przestają lubić dzieci, które podejrzewają o to, że mogą być ich konkurentami o względy rodziców, bo są np. grzeczne, dobrze się uczą...

„Mam już dość takiego zachowania”. Pierwsza myśl dziecka jest taka: „mama/tata chce mnie zostawić”. Gdy rodzic wychodzi i ma zostać samo, choćby na krótko – wpada w panikę. Boi się, bo nigdy nie wie, kiedy groźba zostanie zrealizowana. Nie może znieść chwili bez mamy czy taty. Groźba, że je zostawią, może przetrwać w dziecku nawet kilka lat i być przyczyną tego, że – już jako nastolatek – nie będzie chciało np. jechać na kolonie.

„Jeśli coś zrobisz/czegoś nie zrobisz, będę bardzo zła/y”. Dziecko, które ciągle słyszy taki komunikat, w przyszłości może podejmować życiowe wybory opierając się na strachu, stosując kryterium braku kary, a nie wewnętrznej satysfakcji.

Robi to, co mu każą

Czymkolwiek lub kimkolwiek dziecko jest straszone, wcześniej lub później zrozumie, że dorośli mówili mu bzdury. Baba Jaga nie istnieje, w piwnicy nie ma wilka, od brudnych zębów czy jedzenia cukierków przed obiadem się nie umiera, mama nigdy mnie nie zostawi, bo jestem sensem jej życia, a to, czy mam porządek na biurku, nie przełoży się na mój sukces zawodowy. Wkrótce i tak dziecko zweryfikuje słowa rodziców, a ci bezpowrotnie stracą swój autorytet.

Poza tym jeśli maluch słyszy jedynie groźby, zamiast  racjonalnych powodów, to nie wie, dlaczego właściwie powinien coś robić. Myć zęby, jeść marchewkę, mówić prawdę albo być uczciwym czy miłym wobec innych. Nie widzi i nie rozumie korzyści płynących z przestrzegania zasad współżycia społecznego. Dziecko straszone umie robić to, co mu w danej chwili każą. Tylko czy o to chodzi?

Wychowanie oparte na strachu to ogromna pokusa dla rodziców. Przynosi wprawdzie natychmiastowy skutek, ale w dłuższej perspektywie przybywa strat. Jest wyrazem braku cierpliwości dorosłych i ich bezradności. Nie straszmy zatem dzieci, bo to po prostu wychowawcza porażka.

Zamiast straszaka

  • Gdy czytasz dziecku bajkę, w której pewnych postaci maluch może się bać, daj mu jednoznaczną informację, że to tylko literacka fikcja. Powiedz np.: „Jak to dobrze, że Baba Jaga istnieje tylko w bajkach, a my nigdy jej nie spotkamy”.
  • Nigdy nie żartuj, że przynosi ci zawód, że je zostawisz. Raczej mów mu, jakie chcesz, żeby było – bez komentarza, co się stanie, gdy takie nie będzie.
  • Poświęcaj mu czas, wykaż się cierpliwością, tłumacz wszystko, co tylko się da. Dzieci słuchają osób, z którymi są głęboko związane.
  • Nie zmuszaj do robienia czegoś tylko dlatego, że ty tak chcesz. Nie myl sukcesu wychowawczego z posłuszeństwem.
  • Nie pozwalaj, by inni straszyli twoje dziecko – nawet gdy jest nieposłuszne, niegrzeczne. Jeśli o czymś takim usłyszysz, zawsze mów, że to tylko żart, nieprawda, że tak nie jest. Dziecko doceni twoją szczerość. Nawet za cenę konfliktu z dziadkami czy nauczycielką broń dziecko przed strachem.

  1. Styl Życia

Agnieszka Pilaszewska: Mój najlepszy scenariusz

 Agnieszka Pilaszewska: Projektowanie życia dziecka jest niemądre i nieodpowiedzialne. Można się pomylić. (Fot. Weronika Ławniczak/Papaya Films)
Agnieszka Pilaszewska: Projektowanie życia dziecka jest niemądre i nieodpowiedzialne. Można się pomylić. (Fot. Weronika Ławniczak/Papaya Films)
Zobacz galerię 2 Zdjęć
Nie wymyślałam sobie, że córka będzie lekarzem, aktorką albo fizykiem jądrowym. Takie projektowanie życia dziecka jest niemądre i nieodpowiedzialne. Każdy powinien decydować o sobie – mówi aktorka i scenarzystka Agnieszka Pilaszewska, mama 27-letniej Neli, też aktorki.

Nie wymyślałam sobie, że córka będzie lekarzem, aktorką albo fizykiem jądrowym. Takie projektowanie życia dziecka jest niemądre i nieodpowiedzialne. Każdy powinien decydować o sobie – mówi aktorka i scenarzystka Agnieszka Pilaszewska, mama 27-letniej Neli, też aktorki.

Moja córka Nela jest dorosłym człowiekiem! Będziemy więc rozmawiać raczej „jak wychowywałam” niż „jak wychowuję”. Czy dorosłe dziecko to moment „zbierania owoców”? Nie, ponieważ jako matka nigdy nie czekałam na żadne „owoce”. Oczekiwania na efekty wychowania wydają mi się kompletnym nieporozumieniem; dziecko to nie przedmiot, który ma spełnić nasze wymagania. Owszem, wraz z jego usamodzielnieniem przychodzi moment rodzicielskiego ukojenia, ale, jak mawia moja mama, „dziecko jest zawsze dzieckiem, bez względu na to, ile ma lat”.

Kiedy Nela tuż po maturze dostała się do szkoły aktorskiej Ateliers du Sudden i wyjechała do Paryża – z jednej strony byliśmy szczęśliwi, bo studiowała to, o czym marzyła, i tam, gdzie chciała, z drugiej – denerwowaliśmy się, bo życie w Paryżu wygląda obłędnie tylko z perspektywy turysty. Mieszkającemu tam cudzoziemcowi nie jest łatwo; prawdę mówiąc, po każdej wizycie u córki byłam pełna podziwu, że daje radę. W szkole w Paryżu brano ją za Francuzkę z południa. Języki obce nie stanowią dla niej żadnej bariery, perfekcyjnie posługuje się angielskim, francuskim, zna rosyjski i włoski. Przez cały pierwszy rok tłukła francuskie aleksandryny – francuska szkoła uważa, że jeżeli aktorski adept nie nauczy się mówić klasyki, to zawsze będzie aktorem wybrakowanym, ja się zresztą z tym zgadzam. Trzy lata nauki aktorstwa w Paryżu to było dla córki za mało, wyjechała więc do Los Angeles na słynny kurs aktorski w szkole Stelli Adler. Uznała ten kurs za niewystarczający, więc dodatkowo skończyła kurs w szkole Jamesa Franco (była w grupie słuchaczy, którzy statystowali w jego filmie „The Disaster Artist”). Koniec edukacji zwieńczył polski dyplom „aktora dramatu” w szkole Sewruka w Olsztynie.

Decyzja o opuszczeniu domu rodzinnego i udania się w „nieznane” była jej decyzją. Oczywiście, bardzo tęskniliśmy i popłakiwaliśmy po kątach, wchodząc do pustego Nelinkowego pokoju. Jednak był to dla nas naturalny proces, a nie syndrom pustego gniazda. Wczesne usamodzielnianie się to dla nas coś zupełnie normalnego. Maciej Maciejewski, mój mąż, ojciec Neli, opuścił dom rodzinny tuż po skończeniu 18. roku życia. Ja dostałam się na studia w wieku 17 lat i wyjechałam do Warszawy. Mogliśmy się spodziewać, że zapędy do samodzielności przekazaliśmy jej w genach!

Nie miała innego wyjścia

Nela miała zawsze multum zainteresowań: pięknie rysowała, od dziecka jej wielką pasją jest taniec, dobrze fotografowała, wygrywała konkursy recytatorskie, zawsze świetnie pisała… Cha, cha, taki człowiek renesansu, można by rzec. Obydwoje z mężem piszemy, mamy na koncie scenariusze, powieści, w domu nieustannie o tym gadamy. Nelka uczestniczyła w tych burzach mózgów, często odpytywała mnie też z tekstu sztuk teatralnych, pomagała mi uczyć się ról na pamięć. Zastanawiam się, czy dzieci wychowane w takich domach jak nasz, gdzie jednak praca nie zostaje za drzwiami, przepełnionych fikcją – mają inne wyjście? [śmiech]. Często łapią tego bakcyla, przesiąkają światem wyobraźni, bo to świat niezaprzeczalnie piękny, w którym wszystko jest możliwe. Odwiedzało nas wielu aktorów, scenarzystów, producentów, reżyserów, córka przysłuchiwała się naszym rozmowom, miała swoich ukochanych „wujków” i „ciocie”. Kiedy była mała, co roku jeździliśmy do Chałup na wakacje, spotykaliśmy się z aktorami teatru Ateneum, w którym wtedy pracowałam. Koniec końców Nelka zyskała absolutnego bzika na punkcie teatru. Teatr to dla niej miejsce święte. Chociaż kiedy była malutka, były momenty, gdy mówiła: „W życiu bym nie chciała być aktolką”. Jednak – aktorką została. Przyjęłam tę jej decyzję jak na kabotynkę przystało: popłakałam się i pomyślałam sobie mniej więcej tak: „Eeeeeee, nie jest źle… To znaczy, że aktorstwo to cudny zawód, skoro następne pokolenie, wiedząc o nim tak wiele, decyduje się wkroczyć na tę ścieżkę!”. Byłam naprawdę zaskoczona.

Nawet w myślach nie imaginowałam sobie, że będzie lekarzem, aktorką albo fizykiem jądrowym z Nagrodą Nobla. Takie projektowanie życia dziecka jest niemądre i nieodpowiedzialne. Można się pomylić. Każdy powinien decydować o sobie, mieć możliwość przeżycia po swojemu: wzlotów i upadków, uniesień i rozczarowań. To wszystko uczy życia, stanowi jego esencję. Wydaje mi się, że ja na przykład od dziecka byłam przyuczana przez moją mamę na aktorkę. Pakowana w szkoły muzyczne, występy z tańcem, recytowaniem, śpiewaniem, wiele godzin prób... Terminowałam w zespołach mamy – która jest choreografką – od ostatniego rzędu, przez środkowy, aż do solówek. To było momentami uciążliwe, miałam mnóstwo obowiązków. I po cichutku marzyłam, żeby być konserwatorem zabytków – nic z tego nie wyszło, byłam za słaba z chemii [śmiech]. Ojciec mojej mamy, oficer 27. Pułku Ułanów z Nieświeża, prowadził orkiestrę pułkową, grał przepięknie na trąbce, komponował na ten instrument. Całe szczęście mama się nie pomyliła, a może po prostu ani ja, ani moja córka nie miałyśmy innego wyjścia?

Myślę, że zdając do szkoły w Paryżu, bardzo chciała uciec od tego, kim jesteśmy, od opinii, jaką mamy w środowisku. Chciała absolutnie samodzielnie dojść do tego zawodu, nie być posądzana o protekcję. To trudny temat, bo zawsze drugie pokolenie (w tym samym zawodzie) niesie na barkach nie tylko swoje niedoskonałości, lecz także niedoskonałości rodziców [śmiech]. Dużo rozmawiamy o aktorstwie, scenariuszach, reżyserii, czasem nie udaje mi się uniknąć mentorskiego tonu, ale wyraźnie widzę, że Nela ma własne przemyślenia, zachwycają mnie jej świeżość i pasja. Zależy mi na tym, żeby widziała, że jej rodzice żyją w sposób wartościowy i cieszą się z życia.

Grzeczne już byłyśmy

Moje kobiece pokolenie dojrzewało do sprzeciwiania się konwenansom, do odwagi samostanowienia o sobie, do niezależności. Od dziecka słyszałam, że dobrze być dziewczynką miłą, sympatyczną, grzeczną i uśmiechniętą w każdej sytuacji, bo to ułatwia funkcjonowanie w świecie. A ja zawsze miałam duży temperament, musiałam się powstrzymywać. Dlatego nie przepadałam za tymi naukami. I nie ceniłam uśmiechu podbitego wewnętrznym smutkiem czy niezgodą. Natomiast pokolenie Neli jest bardzo odważne w wyrażaniu swoich uczuć, przekonań, w wyrażaniu samych siebie. Ale, myślę też, mają nie lada problem: daliśmy im kokon bezpieczeństwa, poczucie, że ten wielki świat jest przyjazny, otwarty, tolerancyjny, wolny i taki już będzie zawsze. Ostatnie wydarzenia pokazują, że niestety ani otwartość, ani bezpieczeństwo, ani wolność nie są dane raz na zawsze, trzeba walczyć o nie ze wszystkich sił. Myślę, że już to zrozumieli, ulica pokazuje, że błyskawicznie się tego uczą. Córka jest… migotliwa, ma piękną wrażliwość, wspaniałą wyobraźnię, ogromny temperament, inteligencję, wiedzę. Jest ciekawa świata, zmotywowana do rozwoju. Krucha i silna, jak na aktorkę przystało, zgodnie z powiedzeniem pokutującym w moim zawodzie, że „trzeba mieć skórę słonia i wrażliwość motyla”. Jeśli miałabym natomiast określić, jaką matką jestem: czy taką, która ma wyrąbane na wszystko, czy mamą kwoką, to odpowiedź brzmi – kwoką, z wyboru, miłości i z przekazanych wartości. Szybko zorientowaliśmy się, że nie stać nas na drugie dziecko, w związku z tym skupiliśmy się na tym, które udało nam się powołać na świat. Staraliśmy się jej nie zawieść, wspierać ją i otaczać opieką. Chcemy, żeby wiedziała, że zawsze może na nas liczyć. W Warszawie nie mieliśmy do pomocy żadnej babci. Mieliśmy natomiast szczęście do cudownej niani, która długo towarzyszyła naszej córce, całkowicie jej ufałam. Nelka uwielbiała Nianiusię, zresztą do tej pory są w kontakcie. Do gimnazjum i liceum również mieliśmy szczęście. Nela uparła się na jedną szkołę, stworzoną przez Krystynę Starczewską – najpierw gimnazjum, potem liceum z maturą międzynarodową IB na Raszyńskiej. Z sukcesem zdała egzamin, a my już potem z fascynacją obserwowaliśmy, jak się rozwija. Te szkoły miały cudowne podejście do uczniów, traktowano ich podmiotowo, odpowiedzialnie włączano do współdecydowania o szkole, o społeczności, o świecie; świetni nauczyciele, świetny czas. Przyjmowałam jej koleżanki i kolegów z dobrodziejstwem inwentarza. Ostrzegałam oczywiście, że różne ludzkie „typy” mogą się wokół nas kręcić. Trzeba by córkę zapytać o to, ile razy głęboko ją uraziłam, bo wyraziłam swoje zdanie zbyt szybko. Ale muszę przyznać, że ma nosa do ludzi i potrafi ich analizować z aptekarską dokładnością. Umie jak lwica chronić swoich przyjaciół, co uważam za bardzo cenną cechę.

Agnieszka Pilaszewska: Projektowanie życia dziecka jest niemądre i nieodpowiedzialne. Można się pomylić. (Fot. Weronika Ławniczak/Papaya Films) Agnieszka Pilaszewska: Projektowanie życia dziecka jest niemądre i nieodpowiedzialne. Można się pomylić. (Fot. Weronika Ławniczak/Papaya Films)

Mam Oscara

Córka słyszała i słyszy różne moje gadki w stylu: „zjedz za mamusię, za tatusia, za babcię Halinkę i babcię Irenkę”, „nie zmarznij”, „łykaj witaminę D”, „jedź ostrożnie”. Kiedy mieszkała z nami, zdarzały się „szlabany”, i to ja byłam złym policjantem. Ojciec jest aniołem. Ale też wyznaczał granice. Zawsze z przerażeniem patrzy na dzieci, które biegają, dopóki same nie padną, do późnej nocy. Uważał, że dziecko lubi uporządkowanie i przewidywalność. Od maleńkości o określonej porze chodziliśmy z Nelą na spacery, po dwie, trzy godziny dziennie, w zależności od pogody. O stałej porze była kolacja, kąpiel, mycie zębów, dobranocka. Potem oczywiście czytanie bajek i lulu, nie było hasania do ciemnej nocy. Kiedy była nastolatką i sama zaczęła wychodzić, prosił ją, żeby była w domu przed 22. Może dlatego się nie buntowała, bo to była prośba, a nie nakaz: „Masz to zrobić, bo jak nie, to…”. I odwrotnie, godzina powrotu czasem się wydłużała na jej prośbę [śmiech]. Miałam trochę łatwiej niż inni rodzice, bo kiedy umawiała się z przyjaciółmi na placu Zbawiciela, w którego pobliżu mieści się mój Teatr Współczesny, mówiłam jej: „Kończę spektakl o 21.30, jak chcesz, to możemy razem wrócić do domu”. I czasem sobie razem wracałyśmy. Pamiętam, jak w cudownych, przedpandemicznych czasach byliśmy na wakacjach we Włoszech. Nelka miała jakieś osiem, dziewięć lat. Tak sobie siedzimy przy deptaku, pijemy kawę, a ona nagle prosi o dwa euro i pyta, czy może iść do sklepu po przeciwnej stronie. To było w zasięgu naszego wzroku, zgodziliśmy się. Jak tylko zniknęła nam z oczu, zaczęliśmy się denerwować. Maciejewski pisze w końcu kryminały, wyobraźnia leciutko przyszalała. A tu nasza córka wraca uśmiechnięta i bardzo podekscytowana, wyciąga w naszą stronę figurkę Oscara, mówiąc: „Złoty Oscar dla was!”. Oczywiście, że się poryczeliśmy, nasza córka przyznała nam Oscara. Najcenniejszego na świecie! Nie rozpamiętuję przeszłości, nie pogrążam się w poczuciu winy, że będąc aktorką, często nie stawałam na wysokości zadania jako matka. To nic nie da. Gdybym po urodzeniu dziecka zrobiła sobie przerwę w zawodzie i przez trzy lata nie grała, to być może nie miałabym do czego wracać i już nie byłabym aktorką. Byłabym wtedy głęboko nieszczęśliwą osobą. A może nie? Może wcześniej zaczęłabym pisać? I czy wtedy byłabym macierzyńską alfą i omegą? Pewnie nie. W każdym razie robiłam, co mogłam, żebyśmy byli cali i zdrowi i przetrwali jako rodzina. I żeby każdy znalazł w niej poczucie bezpieczeństwa i uważność. Życie jest piękne. Nawet jak jest źle, to też jest dobrze! Bez „źle” człowiek nie ma porównania, jak wygląda „dobrze”. Pamiętam, jak Janusz Kijowski stanął nad łóżeczkiem, w którym leżała roczna Kornelia, i zażartował do Maciejewskiego: „To twój najlepszy scenariusz!”. Nie lubię dywagować na temat „roli matki”. Z roli się wychodzi, matką jest się do końca. To wielkie szczęście, że córka pojawiła się w naszym życiu. Uwielbiam każdą chwilę z nią spędzoną. Inspiruje mnie. Czy chciałabym z nią kiedyś zagrać? No jasne! Po pierwsze, kocham wymagających, inteligentnych i wrażliwych partnerów. Po drugie, nieustannie piszę dla nas scenariusze. Po trzecie, to się spotyka z kompletnym niezrozumieniem! 

Agnieszka Pilaszewska aktorka, scenarzystka, od lat związana z Teatrem Współczesnym w Warszawie.

  1. Psychologia

Jak nie ulegać presji bycia idealnym rodzicem?

To, jakimi jestesmy rodzicami wynika z wartości, które wyznajemy. Inaczej będziemy się zachowywać, jeśli największymi wartościami są dla nas posłuszeństwo i dyscyplina, a inaczej, gdy tą wartością jest wolność. (Fot. iStock)
To, jakimi jestesmy rodzicami wynika z wartości, które wyznajemy. Inaczej będziemy się zachowywać, jeśli największymi wartościami są dla nas posłuszeństwo i dyscyplina, a inaczej, gdy tą wartością jest wolność. (Fot. iStock)
Zobacz galerię 1 Zdjęć
Zanim powiesz: „Jestem beznadziejną matką, bo nie piekę ciasteczek i nie jeżdżę na wszystkie mecze”, pomyśl, że większość dzieci ma w nosie, czy je ciastka z piekarnika, czy ze sklepu. Dziecko potrzebuje tylko sensownego kontaktu z rodzicem, chce czuć się ważne – mówi Beata Chrzanowska-Pietraszuk, pedagożka i psychoterapeutka.

Mam wrażenie, że otaczają mnie kobiety zwariowane na punkcie swojej macierzyńskiej roli: jedna zawsze zgłasza się do trójki klasowej, druga piecze ciasteczka na szkolne imprezy, trzecia zawala noce, ale szyje dla całej klasy stroje na przedstawienie. Ratunku, wracam do domu ledwo żywa, pełna kompleksów. Kto zwariował – ja czy one? A ktoś musiał zwariować?

Matki, które nie są tak zaangażowane, czują się winne. Jeśli czują się winne, to mają kłopot. Pytanie: skąd im się to wzięło? Jedne osoby mają potrzebę angażowania się, inne nie.

Z czego wynika ta potrzeba? Powody są różne. Może moje dziecko jest trudniejsze, sprawia kłopoty wychowawcze. Wtedy sensowniej jest być w stałym kontakcie ze szkołą. A jak można mieć lepszy kontakt ze szkołą, niż będąc w trójce klasowej? Myślimy: „Jeśli ja pokażę się z fajnej strony, to ktoś życzliwiej spojrzy na moje dziecko”. To nie ma nic wspólnego z wyrachowaniem. Ale są też osoby, które po prostu są społecznikami. Uwielbiają działać. Łatwo je rozpoznać. Gdy trzeba zebrać pieniądze dla sąsiada, któremu spalił się dom, one będą organizować zbiórkę. Zawsze przyjadą do chorej koleżanki z pracy do szpitala, pomogą przy przeprowadzce. Udzielają się w trójce klasowej, ale też w samorządach.

Nie wszyscy mają na to czas. Oczywiście. Pytanie, co jest moim priorytetem. Jako matki i jako człowieka. Rozwijanie swojej pasji zawodowej czy angażowanie się w szkołę dziecka?

Już widzę te reakcje, gdy matka mówi, że jej priorytetem jest rozwijanie pasji. Na to nie ma społecznego przyzwolenia. Często słyszę komentarze: „Ta to nigdy nie bywa na zebraniach, ta nigdy nie pojawiła się na szkolnym kiermaszu…”. Bo dziś stawiamy macierzyństwo na piedestale. Mamy większą wiedzę niż kiedyś. Badania dotyczące roli matki w życiu człowieka dały fundament pod silny ruch promacierzyński. Matka stała się osobnym zawodem. Kobiety, które nie pracowały, a ich celem było wychowanie dzieci, poczuły się wzmocnione. Tak, wybrałam dobrą drogę. Z kolei te, które mają inne priorytety, poczuły się winne. Ale albo będziemy żyć pod dyktando innych – nieszczęśliwe – albo zgodnie ze swoimi oczekiwaniami. Gdy dziecko idzie do szkoły, to ta szkoła zawłaszcza nie tylko jego życie, ale i życie całej rodziny. Często pytam rodziców, o czym rozmawiają w domach. Co się okazuje? Że o wywiadówkach, zadaniach domowych, nauczycielach. Swoje dzieci też pytają tylko o to, co zadane, jaka ocena ze sprawdzianu. Tymczasem temat szkoły powinien zajmować 30 procent wszystkich rozmów.

Dużo jest takich rodziców zaangażowanych? Nie, w większości są przeciętni. Pracują. Trochę inaczej jest w szkołach prywatnych, społecznych. Również wtedy, gdy matka nie pracuje. Ale naprawdę trudno porównywać kobietę, która ma 12 godzin na poświęcenie ich dziecku, bo mąż świetnie zarabia, z tą, która pracuje w korporacji i musi być w firmie minimum osiem, dziewięć godzin dziennie. Chciałabym też zaznaczyć, że odróżniłabym zwyczajne zaangażowanie od swego rodzaju „nadaktywności”.

Kiedy mamy do czynienia z tym drugim? Kiedy rodzic za wszelką cenę próbuje dowiedzieć się, co dziecko w szkole mówiło, jak się zachowywało. Sprawdza wszystko. Wypytuje każdego nauczyciela. Syn stał czy chodził, grał w badmintona, nie grał, z kim rozmawiał na przerwie itd.

W szkole jest na śniadanie białe pieczywo, matka walczy o ciemne, robi wykłady o zdrowym żywieniu. To nie jest troska? Nie lepiej po prostu jeść w domu zdrowo i przynosić to jedzenie do szkoły? Każda matka czuje się odpowiedzialna za dziecko. Za jego zdrowie. Ale przesadne poczucie odpowiedzialności może się przekładać na myślenie za dziecko, nadmierną opiekę albo kontrolę. Gdy on będzie miał 25 lat, pójdzie do jego firmy i sprawdzi, co mu gotują, a jak gotują niedobrze, zrobi awanturę? No przecież nie...

Co to jest nadmierna opieka? Na przykład histeryczne pilnowanie 12-latka i tego, co je. Bieganie do nauczycieli i robienie afer, bo źle dziecko potraktowali. W przypadku młodszych dzieci mówienie: „Ubierz się cieplej”, bez pytania, czy im zimno, albo: „A ja ci każę: załóż sweterek”. Jest taka piękna psychologiczna definicja sweterka. Sweterek to jest ta część garderoby, którą musi założyć dziecko, kiedy mamie jest za zimno.

Znam matki, które nakazują dziecku: „Teraz zjesz, teraz pójdziesz do łazienki. Na pewno chcesz. Nie chcesz? Wydaje ci się”. To nie jest troska, to niezwracanie na dziecko uwagi. Nadopiekuńczość to niewidzenie w dziecku drugiej osoby. Jeśli ja coś czuję, to ono też. Jeśli ja tak myślę, ono też. Czasem matka dopytuje: „Boisz się, ale boisz się?”. Albo stwierdza: „Rozumiem, że się boisz”, nie pytając, czy tak jest. Dlaczego? Bo sama się boi. Uważa więc za oczywiste, że dziecko też. Działania rodzica teoretycznie są nakierowane na pomoc dziecku, w praktyce to nieliczenie się z jego potrzebami.

To, jakimi jesteśmy rodzicami, wynika z…? Wartości, które wyznajemy. Inaczej będziemy się zachowywać, jeśli największymi wartościami są dla nas posłuszeństwo i dyscyplina, a inaczej, gdy tą wartością jest wolność. Wyznawanie skrajnej wolności to puszczanie dzieci samopas, one mają prawo robić wszystko, nie należy ich ograniczać, same się wychowają. Wyznawanie skrajnego posłuszeństwa i dyscypliny to duszenie dziecka, pozbawianie go prawa do decydowania, kontrolowanie, mówienie, jak należy żyć. Ojciec wychodzi codziennie z synem, by nauczyć go jazdy na rowerze. Dziecko płacze, nie chce. Ale ojciec wyobraża sobie, że każdy musi jeździć na rowerze. Po co to robić? Przecież chłopiec prędzej czy później się tego nauczy. Albo i nie. Co z tego? Może lepiej zastanowić się, dlaczego on na tym rowerze nie chce jeździć. Może ma trudności z koordynacją ruchową i ani to dla niego fajne, ani łatwe. Dlaczego kogoś zmuszamy? Podobnie jak matka, która jeździ z córką na wszystkie zawody tenisowe, wywiera na nią presję wygranej. Po co? To, że dla matki sport jest wartością, to naprawdę nie znaczy, że dla jej córki też ma być. Dociskanie i kompletne odpuszczanie to dwie skrajności. A powinno się szukać złotego środka. Jasne, przyjdę do szkoły na mecz, gdy dziecko tego chce, ale nie będę się darła jak opętana, dopingując, albo krzyczała, bo niedostatecznie się stara.

Jak dzieci reagują na nadmierne zaangażowanie rodziców? Nie znam takich, które się z tego cieszą. Żeby dobrze się rozwijać, dziecko potrzebuje trochę samodzielności i samotności. Czasu bez wszechwiedzącego rodzica, który je monitoruje, pilotuje. Jeździ na wycieczki, jest na każdym kiermaszu. Ono wtedy nie może być sobą, nie może się normalnie zachowywać, bo „oko matki czuwa”. Kiedyś dzieci wychowywały się na podwórku. Grupa rówieśników uczyła społecznych zachowań, rozwijała. Teraz wszędzie są rodzice. Czym innym jest interweniowanie, gdy dziecko jest szykanowane, czym innym bieganie za nim z parasolem ochronnym. Wyjątkiem są dzieci, które wymagają specjalnej opieki. Na przykład te mające zespół Aspergera. One potrzebują obecności rodzica, który będzie rozmawiał w ich sprawie, bo same mają problemy z komunikacją. Ale nawet tu potrzeba przytomnego rodzica, a nie kogoś, kto załatwi za dziecko wszystko.

Ale znam dzieci, które mówią: „Chodź, pojedź ze mną na szkolną wycieczkę, potrzebuję cię”. Wtedy należy zastanowić się, z czego ta potrzeba wynika. Może z poczucia niepewności? Wtedy świetnym pomysłem będzie trening umiejętności społecznych czy trening dla dzieci nieśmiałych, aby się tej pewności nauczyły. Czasem warsztaty plastyczne, sport. To jest prawdziwe zaangażowanie – pomyślenie, co mogę zrobić, żeby mój syn czy córka działali sami. Inaczej dziecko nie nauczy się radzić sobie z kłopotami. Czasem matki mówią: „Dziecko potrzebuje”. A to nieprawda, to ja siedzę w domu i się nudzę, chcę wyjść. Albo jestem aktywistką. Albo lubię rysować, dlatego dekoruję klasę przed każdą imprezą czy świętem. Ale miejmy tego świadomość – tak, robię to dla siebie, nie dlatego, żeby mojemu dziecku było przyjemniej, tylko ja tego chcę. Jeśli tego nie rozdzielam, to kiepsko. Oceniam wtedy inne matki, jestem surowa.

A jeśli jestem po drugiej stronie i matki zaangażowane mnie złoszczą? Warto się zastanowić, dlaczego nas złoszczą. W co naszego to uderza? Jeśli w poczucie winy, że ja tego nie robię – to pytanie, kto decyduje, która matka jest lepsza. Dlaczego ta, która piecze ciasteczka? Dla dziecka nie ma to znaczenia – ciasteczka można kupić. Ale może jeśli mnie irytują te matki, to znaczy, że ja bym się chciała bardziej angażować, a nie mogę. Albo słyszę ten głos w głowie: „Dobra matka to…”. Takie myślenie należy wywalić do kosza. To pułapka.

Odwieczne pytanie matek pracujących: „Ile czasu spędzać z dzieckiem?”. Tyle, ile potrzebuje, jedno potrzebuje 15 minut aktywnego zaangażowana, drugie dwóch godzin, a trzecie tylko tzw. dostępności rodzica. Rodzic jest w domu, robi swoje, ale jeśli syn lub córka przychodzą i mówią: „Proszę, zrób coś ze mną”, to odpowiada na tę prośbę. Odkłada to, co robi, i jest dla dziecka. To bardzo ważne. Żadne „za chwilę”, „nie teraz”. To jest znacznie ważniejsze niż nasze obsesyjne podążanie za dzieckiem, towarzyszenie mu we wszystkich aktywnościach. Czasem na terapii otwieram oczy ze zdumienia. Dlaczego dziesięciolatek nigdy nie był w sklepie i nie przejechał sam nawet jednego przystanku autobusem? Nigdy nie sprzątał? Dlaczego 17-latkowi matka zabrania wracać po 22:00?

Tyle się słyszy o morderstwach, zaginięciach dzieci... A o 20:00 nikogo nie mordują? A o 17:00? Napadów na szkołę też nie ma? Zadaniem rodzica jest opiekować się dzieckiem, ale nie opiekować się nim w sposób nachalny.

Beata Chrzanowska-Pietraszuk pedagożka specjalna, psycholożka i psychoterapeutka. Prowadzi szkolenia dla rodziców, psychologów i nauczycieli z zakresu umiejętności wychowawczych i budowania relacji. Pracuje z dziećmi z trudnościami rozwojowymi, zwłaszcza nadpobudliwymi, i ich rodzicami.

  1. Psychologia

Moje dziecko jest nieśmiałe

Nieśmiałość to jedna z najmniej pożądanych cech u dzieci. Większość rodziców chce wychować otwarte, energiczne, przebojowe dziecko. Tymczasem pod wieloma względami nieśmiali mają lepiej. (Fot. iStock)
Nieśmiałość to jedna z najmniej pożądanych cech u dzieci. Większość rodziców chce wychować otwarte, energiczne, przebojowe dziecko. Tymczasem pod wieloma względami nieśmiali mają lepiej. (Fot. iStock)
Zobacz galerię 1 Zdjęć
Boisz się, że zawsze będzie miało pod górkę? A przecież może radzić sobie lepiej niż przebojowy rówieśnik… Rada – wzmacniaj w nim poczucie własnej wartości. 

Z dziećmi nieśmiałymi jest tak samo jak trzydzieści lat temu z leworęcznymi – z jakichś powodów wszyscy koniecznie chcą im pomóc się zmienić. Bo nieśmiałość to jedna z najmniej pożądanych cech u dzieci. Większość rodziców chce wychować otwarte, energiczne, przebojowe dziecko. Tymczasem pod wieloma względami nieśmiali mają lepiej.

Plusy bycia nieśmiałym

Jest ich bardzo wiele. W porównaniu z wygadanymi, otwartymi i asertywnymi – nieśmiali:
  • Są mniej narażeni na agresję ze strony innych osób, bo rzadziej wchodzą w interakcje w miejscach publicznych, takich jak ulica, bar, sklep, pociąg, dyskoteka.
  •  Rzadziej stają się obiektem plotek, bo zachowują się bardziej powściągliwie i nie ściągają na siebie powszechnej uwagi.
  • Mają bogate życie wewnętrzne – wspaniałą wyobraźnię, są oczytani, mają najróżniejsze, ćwiczone latami umiejętności. Ponieważ ich życie towarzyskie nie jest zbyt bogate, mają więcej czasu dla siebie.
  •  Są bardziej wrażliwi w kontaktach międzyludzkich, rzadziej ranią innych, popełniają mniej faux pas.
  • Potrafią słuchać, mają wielkie zdolności wspierające i są cenieni jako oddani przyjaciele.
  • Przeżywają mniej życiowych frustracji i rozczarowań, bo zwykle nie marzą o wielkich sukcesach, z tego samego powodu doświadczają też mniej zawiści.
  • Są znakomitymi fachowcami w swej dziedzinie, ponieważ nie rozpraszają ich bodźce ze świata zewnętrznego.
  • Mają zwykle taryfę ulgową – wywołują u innych odczucia opiekuńcze. Wzrasta także tolerancja na ich dziwaczne zachowania.
Dlatego warto nabrać przekonania, że światu potrzebni są zarówno ci przebojowi, jak i ci spokojni. Nie możemy przecież wszyscy być jednakowi. Co nie znaczy, że nieśmiałe dziecko trzeba pozostawić samemu sobie. Wprost przeciwnie, możesz mu pomóc w stawianiu czoła światu, podbudowując i ucząc nowych umiejętności. Najpierw jednak musisz zrozumieć, na czym polega natura nieśmiałka.

Od buntownika do pracusia

Młodzi nieśmiali bardzo różnią się między sobą. Swoje problemy i lęki maskują w rozmaity sposób, najchętniej przyjmując określone społeczne role:

Buntownika – to dość popularna maska, pod którą nastolatkowie skrywają swoją nieśmiałość. Agresywna postawa, nadmierny tupet...– to wszystko ma na celu pokazanie, jak bardzo nie przejmują się tym, co inni o nich pomyślą i jak ich ocenią. W ten sposób zaprzeczają temu, czego w sobie nie akceptują.

Konformisty – nieśmiałość szczególnie ciąży w grupie rówieśniczej, gdzie wszyscy bez ustanku poddawani są ocenie i porównaniom. Młody człowiek chętnie przyłącza się do najróżniejszych grup, band, zespołów – żeby mieć w swoim otoczeniu ludzi oswojonych i takich, którzy za niego realizują kontakty ze światem zewnętrznym. Postawa: „wystarczy, że nie będę się wychylał, a mnie zaakceptują” to wielka pokusa wszystkich nieśmiałych nastolatków.

Nieobecnego – ucieka ze szkoły, czasem już z przedszkola, opuszcza zajęcia zwłaszcza wtedy, gdy wiadomo, że będzie zastępstwo lub pojawi się ktoś nieznany. Bardzo szybko uczy się omijać wszelkie sytuacje, w których jest narażony na kontakt z rówieśnikami lub gdzie może zdarzyć się coś nieoczekiwanego. Nieśmiali często uciekają w chorobę i wymuszają indywidualny tok nauczania.

Pracusia – zaangażowanie się w naukę to wspaniałe alibi dla nieśmiałków. Tym bardziej, że jest poparte wielkim uznaniem społecznym. Rodzice są dumni z takiego dziecka, ale wyalienowanie społeczne nieśmiałego rośnie. To bardzo powszechne zjawisko, zwłaszcza u nastolatków.

Uwaga – narcyzm!

Niezależnie od maski, pod jaką twoje dziecko zdecydowało się ukrywać nieśmiałość, jego największym cierpieniem jest narcyzm. To cecha absolutnie typowa dla każdego dziecka i nastolatka. Tyle że u tych nieśmiałych przyjmuje niewyobrażalne rozmiary. Poczucie, że oczy całego świata są zwrócone na mnie, że wszyscy skupiają się tylko na tym, co robię – owocuje, zwłaszcza u nastolatka, panicznym strachem, żeby tylko nie stać się ofiarą negatywnej oceny. Na dodatek ma świadomość, że jej przyczyną może być nieśmiałość, którą wyolbrzymia do granic rozsądku. Z wiekiem czuje się coraz bardziej napiętnowany tą „złą cechą”, rejestruje każdy śmiech w swoim otoczeniu i zastanawia się, czy to aby nie z niego się śmieją. Nieśmiali nie mają łatwego życia

Ale przyroda nie bez przyczyny preferuje maksymalną różnorodność. Wyobraźmy sobie, że wszyscy jesteśmy asertywni, pewni siebie, otwarci i odważni. Co by to było? Nieśmiali są równie potrzebni jak ludzie przebojowi, ale czasem warto im nieco ulżyć w tej niedoli.

Tylko delikatnie

Zanim skupisz się na pomocy, upewnij się, czy twoje dziecko na pewno jest nieśmiałe, czy wycofanie nie jest może jego wyborem. Niektóre dzieci lubią być same, nie potrzebują licznego grona kolegów i wcale nie marzą o codziennym przebywaniu na podwórku. Podjęcie działań wspierających ma sens tylko wtedy, kiedy dziecko cierpi, chce się zmienić, bo nienawidzi nieśmiałości w sobie.

Wspomaganie nieśmiałego dziecka:

  • Staraj się przyjaźnić z rodzicami, którzy mają dzieci w jego wieku. Zgadzaj się na wspólne wyjazdy, noclegi i zabawy.
  • Inicjuj zabawy symboliczne, czyli zabawy w coś (sklep, stacja benzynowa, lekarz, szkoła). To da dziecku możliwość przećwiczenia różnych stylów zachowania.
  • Staraj się, żeby w waszym domu było wesoło. Nieśmiałe dziecko żyje w ogromnym napięciu, a śmiech znacznie je obniża.
  • Praw mu komplementy i słuchaj, co na nie odpowiada.
  • Nie zadręczaj się tym, że twoje dziecko jest nieśmiałe. Nie szukaj winy ani w sobie, ani w nikim innym. Dziecku w niczym nie pomoże wiedza, dlaczego takie jest.
  • Nie wypominaj mu, że nie zadbało o siebie i np. nie starczyło dla niego tortu urodzinowego na przyjęciu. Albo że nie dość mocno walczyło i dlatego nie dostało roli w szkolnym przedstawieniu. W ten sposób przysparzasz mu tylko cierpienia.
  • Nie rozpamiętuj porażek dziecka, nie przypominaj mu, że ominęła go fajna zabawa. Zwracaj raczej uwagę na to, że jeszcze będzie podobna okazja.
  • Nigdy nie karz dziecka za nieśmiałość, nawet jeśli zawiodło twoje oczekiwania – to nie wynika z jego złej woli.
  • Wciąż powtarzaj sobie zdanie: „Ono ma prawo być nieśmiałe”.

Wspomaganie nieśmiałego nastolatka:

  • Wprowadź go w środowisko, w którym robi się coś konkretnego. Radzenie sobie w szkole jest takie trudne, bo dzieci nie mają jasno określonych zadań. Gdy chodzą na modelarstwo, harcerstwo, chór, sport, robią gazetkę szkolną – jest inaczej. To idealne otoczenie i warunki do tego, by nieśmiały nastolatek nawiązał znajomości.
  • Kup mu psa. Oczywiście, to na ciebie spadną wszelkie obowiązki, ale i tak będzie warto. Po pierwsze, twoje dziecko zacznie częściej wychodzić z domu – psa trzeba przecież wyprowadzać kilka razy dziennie. A po drugie, podczas spaceru z psem w całkiem naturalny sposób nawiąże kontakty z rówieśnikami w swojej dzielnicy.
  • Koniecznie zachęć go do uprawiania sportu. Dobra kondycja, tężyzna, możliwość polegania na swoim ciele pomagają pozbyć się napięcia, poprawiają samoocenę i wzmacniają pewność siebie.
  • Opowiadaj o sytuacjach, w których ty się czegoś wstydzisz lub boisz, i pokazuj, jak się do nich przygotowywać (np. że wszystko trzeba mieć wcześniej sprawdzone, zarezerwowane, napisane).
  • Jeśli jutro czeka go jakaś ważna rozmowa, wypiszcie dziś pytania, które może podczas niej usłyszeć, i przygotujcie najlepsze odpowiedzi.
  • Rozmawiajcie na różne, także poważne, tematy. Chwal go za mądre uwagi, stoicyzm czy tolerancję.
  • Zachęć, by przeczytał jakąś książkę na temat nieśmiałości. W tym wieku wiedza, jak wiele osób ma ten sam problem, jest bardzo pomocna.
  • Pomóż mu zrozumieć, że nie jest dziwakiem, że jego zachowania są podyktowane właśnie nieśmiałością.