„To musi być psychopata” – zdarzyło ci się pomyśleć tak o swoim szefie? Zwykle stosujemy to określenie pół żartem, pół serio, ale przełożeni o cechach psychopatycznych naprawdę istnieją i prowadzi się na ich temat poważne, naukowe badania. Powstał nawet test psychologiczny, dzięki któremu każdy pracownik samodzielnie może ocenić skłonności psychopatyczne swojego szefa. Znajdziecie go w tym artykule.
Według badań z 2014 roku, nawet 4 procent pracowników kadry menedżerskiej może być psychopatami. To o wiele wyższy wskaźnik niż w przypadku ogółu społeczeństwa (1 proc.). Jak tłumaczą specjaliści, tak duża reprezentacja osób o cechach psychopatycznych w wyższych strukturach firm to zasługa unikalnego profilu psychologicznego, który pomaga im efektywnie i bezkompromisowo wdrapywać się po kolejnych szczeblach korporacyjnej drabiny. Psychopatów cechują m.in. bezwzględność i brak empatii, umiejętność manipulowania innymi, pewność siebie, gotowość do podejmowania ryzyka oraz osiągania celów za wszelką cenę. W realiach współczesnego kapitalizmu i służących mu korporacji, taka postawa jest na wagę złota, ponieważ najlepiej służy interesom firmy. Najwyższe zyski najłatwiej osiągnąć tym, którzy w swoich dążeniach do sukcesu nie oglądają się na dobro innych i prą do przodu bez względu na cenę, jaką muszą za to ponieść ich podwładni. Szefowie-psychopaci zwykle więc cieszą się dobrą opinią kadry zarządzającej, ponieważ są bardzo skuteczni i umieją „dowieźć” wyniki. Z drugiej strony, potrafią doskonale się maskować i przez długi czas nikt nie jest w stanie im nic zarzucić – to z kolei zasługa ich zdolności manipulacyjnych oraz wysokiej pozycji, dzięki której w razie kłopotów łatwo umywają ręce.
Na psychopatyczne zachowania szefa nie można jednak przymykać oka, ponieważ milczące przyzwolenie na mobbing w stronę naszą lub innych pracowników tylko zachęca przełożonego do jeszcze większego lekceważenia norm moralnych. Jego poczucie bezkarności prędzej czy później zaowocuje też powstaniem toksycznego środowiska pracy, z którego jedyną ucieczką może być natychmiastowe złożenie wypowiedzenia.
Zespół badaczy pod wodzą psycholog Cynthii Mathieu opracował w 2013 roku praktyczny test, który pomaga ustalić nasilenie cech psychopatycznych u przełożonego. Tak zwany kwestionariusz B-Scan 360 zawiera 20 parametrów podzielonych na 4 kategorie: skłonność do manipulacji, nierzetelność, bezduszność/nieczułość, zastraszanie/agresja. Jeśli podejrzewasz swojego szefa o zachowania psychopatyczne, zapoznaj się z kwestionariuszem i przy każdej z wymienionych cech określ ich stopień nasilenia w skali od 1 do 5 (gdzie „1” oznacza brak lub bardzo niskie natężenie cechy, a „5” ekstremalnie wysokie).
Ważne: wykonaj ocenę przełożonego za pomocą narzędzia B-Scan 360 w sposób jak najbardziej bezstronny i obiektywny. Staraj się nie przeprowadzać testu bezpośrednio po tym, jak doświadczyłeś/-aś lekceważenia lub dotknęła cię inna, przykra sytuacja ze strony szefostwa. Twoje poczucie krzywdy i stan wzburzenia emocjonalnego mogą zafałszować wynik.
1. Manipulacyjność (brak etyki)
- Podlizuje się innym
- Jest elokwentny, ale powierzchowny
- Używa uroku osobistego
- Przypisuje sobie wiedzę i kompetencje, aby u innych robić określone wrażenie
- Racjonalizuje swoje działania, nawet gdy są nieetyczne
2. Nierzetelność/niewiarygodność
- Nie umie być lojalny
- Nie umie planować z wyprzedzeniem
- Jest niezorganizowany i ma rozproszoną uwagę
- Jest niecierpliwy
- Jest nierzetelny
3. Bezduszność/niewrażliwość
- Jest niewrażliwy na emocje i potrzeby innych
- Rzadko okazuje emocje
- Cechuje go wewnętrzny chłód
- Jest pozbawiony wyrzutów sumienia
- Brakuje mu empatii
4. Zastraszanie/agresywność
- Zastrasza innych
- Często okazuje gniew
- Zadaje bezpośrednie, niekomfortowe pytania
- Grozi innym pracownikom
- Lubi dramatyzować, jest teatralny w swoich reakcjach
Autorzy badania ustalili, że średni wynik, jaki można w nim uzyskać, wynosi ok. 60 punktów. Jeśli dana osoba uzyska w nim wynik między 80 a 100 lub też w poszczególnych kategoriach będzie miała między 20 a 25 punktów – oznacza to, że może być psychopatą.
Zespół Cynthii Mathieu sam przeprowadził testy na pracownikach sektora publicznego oraz prywatnych korporacji wykorzystując do tego kwestionariusz B-Scan 360. Wynikło z nich kilka interesujących wniosków. Przede wszystkim okazało się, że im wyższy wynik uzyskiwali szefowie badanych w ankiecie, tym wskaźnik satysfakcji wśród ich pracowników był niższy. Istnieje więc bezpośredni związek między cechami psychopatycznymi przełożonych a samopoczuciem psychicznym ich podwładnych.
Czytaj także: Partner psychopata – 6 cech, po których go rozpoznasz
Co w sytuacji, gdy wynik testu okazał się wysoki i wskazuje na zaburzenia psychopatyczne u twojego szefa? Zanim wydasz ostateczny osąd upewnij się, że zachowałeś/-aś całkowitą bezstronność i obiektywizm – co jest trudne, biorąc pod uwagę fakt, że nie sposób nie żywić niechęci do szefa, którego podejrzewamy o psychopatię. Musisz jednak być fair i oceniając natężenie negatywnych cech u przełożonego, wiązać je z konkretnymi zachowaniami, których byłeś/-aś świadkiem. Zadbaj o to, by twoja ocena miała umocowanie w faktach, a nie bazowała na domysłach i bezpodstawnych uprzedzeniach.
Jeśli wynik testu jest obiektywny, zwróć uwagę, czy twój szef nie przoduje w którejś z kategorii. To pomoże ci zawęzić obszar jego zachowań, które stanowią największy problem w waszych relacjach, oraz znaleźć rzeczowe argumenty, które będą służyć jako dowód w ewentualnej sprawie. Warto spisać listę uwag i zastrzeżeń do przełożonego, a następnie zaraportować je do działu wsparcia pracowników w strukturze twojej firmy.
Artykuł opracowany na podstawie: S. Krauss Whitbourne, „20 Signs That Your Boss May Be a Psychopath”, https://www.psychologytoday.com/us/blog/fulfillment-at-any-age/201509/20-signs-that-your-boss-may-be-a-psychopath [dostęp: 04.04.2025]