1. Zwierciadlo.pl
  2. >
  3. Psychologia
  4. >
  5. Dostrojenie - sposób na rozluźnienie, osiągnięcie spokoju i poszerzenie świadomości

Dostrojenie - sposób na rozluźnienie, osiągnięcie spokoju i poszerzenie świadomości

Kiedy przełączamy się na doświadczanie zmysłowe, umysł może wreszcie odpocząć. (Fot. Getty Images)
Kiedy przełączamy się na doświadczanie zmysłowe, umysł może wreszcie odpocząć. (Fot. Getty Images)
Rozluźnić się, osiągnąć spokój, poszerzyć świadomość. Jak? Amerykanin Stanley H. Block zaleca powrót do zmysłów. Jego metoda rozwoju osobistego, Mind-Body Bridging w Polsce znana jest jako Dostrojenie.

Wielu z nas zwykło myśleć o rzeczywistości dość niepochlebne rzeczy, utrwalone zresztą w języku. Że szara, twarda, ponura, brutalna. Stanley H. Block stawia tezę, że rzeczywistość może być kojąca, trzeba ją tylko oddzielić od stresujących wyobrażeń stworzonych przez umysł. Już we wstępie do swojej książki „Powrót do zmysłów” prosi czytelnika: „Pomyśl o setkach przedmiotów i powierzchni, których dzisiaj dotknąłeś, które stały się dzisiaj częścią twojego życia. Czy poczułeś, jak dotykałeś ubrania, kluczy, filiżanki, butów, wody, sztućców? Czy dostrzegłeś krajobraz, który mijałeś w czasie jazdy samochodem? Kiedy ostatnio przegapiłeś zjazd z autostrady albo ulicę, w którą powinieneś skręcić, gdyż twój umysł był czymś bardzo zajęty?”.

Praca zmysłów

Block pracował już od ponad 40 lat jako psychiatra i psychoanalityk, kiedy zaczął zastanawiać się, w jaki sposób człowiek hamuje naturalne procesy uzdrawiania (bo co do tego nie miał wątpliwości). I tak pewnego wieczoru, odpoczywając w salonie, zwrócił uwagę, że dobiegający z kuchni szmer lodówki to pojawiał się, to znikał. Zastanowiło go to. Lodówka pracowała cały czas, co zatem sprawiało, że jej szum na przemian docierał do uszu i nikł? „Zauważyłem, że gdy tylko w mojej głowie pojawiały się jakieś myśli, szmer lodówki znikał. Nagle dotarło do mnie, że to skupione na mnie samym myśli zatkały moje uszy! Uświadomiłem też sobie, że gdy tylko kierowałem uwagę z powrotem na szmer lodówki, ogarniał mnie spokój. Gdy gubiłem ten dźwięk, umysł napełniał się myślami, a ciało się napinało. Poza tym traciłem wówczas zdolność widzenia peryferyjnego. Moje własne myśli powodowały stan ograniczenia świadomości!” – pisze.

Zaczął badać pracę zmysłów, a dokładniej sposób, w jaki ich używamy: jak to jest, że patrzymy – nie widząc, słuchamy – nie słysząc, dotykamy – nie czując? Nazwał ten stan zapadnięciem świadomości. Co jest powodem tego odcięcia od świata tego owinięcia życia watą, pozbawienia go barw, smaków, zapachów? Nie może to być sam proces myślenia – w końcu jest dla człowieka czymś naturalnym! Uznał, że zjawisko to dotyczy wybranych myśli, odcinających od naszej istoty, i że za ich powstawanie odpowiedzialny jest jakiś podstępny układ. Nazwał go układem tożsamości, bo pełen jest egocentrycznych myśli i osądów. To za jego sprawą czujemy się czasem całkiem odrębną jednostką, tracimy poczucie spójności ze wszechświatem, lądujemy gdzieś poza „tu i teraz” – oddzieleni od doznań zmysłowych, bogactwa i pełni życia. Kiedy układ tożsamości jest aktywny, umysł zapychają nakręcające się myśli i fałszywe wyobrażenia, ciało napina się, zmysły drętwieją. Jesteśmy jak w pułapce, z dala od siebie, od wewnętrznej mądrości.

Myśli, będące podstawą istnienia układu tożsamości, Stanley Block nazywa wymogami. Jak łatwo się domyślić, próbują nam one narzucić, jacy powinniśmy być i jaki powinien być świat. Znajdziemy więc wśród nich wszelkie frustracje – że szef nas nie chwali (przecież wszyscy szefowie powinni to robić!), pies nie merda na nasz widok ogonem (może jest chory?) i że akurat na czas naszego urlopu psuje się pogoda (to niesprawiedliwe!). Inna sztuczka układu tożsamości to tzw. wewnętrzne opowieści, w które nas wciąga – dotyczące zwykle tego, co było lub będzie, co zawaliliśmy i czym możemy się wykazać w przyszłości. Stanley Block twierdzi, że nadaktywny układ tożsamości zawęża naszą świadomość i wywołuje strach, a wprowadzenie go w stan spoczynku całkowicie odmienia życie.

Jak działa Dostrojenie?

Układ tożsamości oddziela nas od ciała, a bez kontaktu z ciałem – wiadomo – tracimy ugruntowanie, poczucie bezpieczeństwa. – Dlatego, kiedy jesteś niespokojna czy nie możesz zasnąć, potrzyj palcami powierzchnię jakiejś tkaniny – zaleca Stanley Block. – Bądź świadoma faktury materiału, po którym przesuwają się koniuszki palców... Chodzi o to, żeby być świadomym doznań w ciele i myśli, tego, na co patrzymy i czego słuchamy. Dostrojenie można praktykować wszędzie, choćby stojąc w kolejce do kasy. – Wsłuchaj się w zgrzyt wózków sklepowych, w „bipy” kasy, szczebiot dziecka – sugeruje Stanley Block. – Poczuj swoje ciało – obolałe nogi, burczący brzuch. Sprawdź, czego dotykają twoje palce, skóra... Kiedy przełączamy się na doświadczanie zmysłowe, umysł może wreszcie odpocząć. A przecież to umysł z jego natarczywymi myślami podkręca nasze emocje. Jesteś wściekła? Zanim zareagujesz, posłuchaj, czym żyje świat: wsłuchaj się w szczekanie psa, szum z ulicy, śpiew ptaków.

Jeszcze dwa terminy: depresor i fikser. To one tworzą układ tożsamości. Pierwszy przechwytuje neutralną myśl (np. „nie zdążyłam”), by stworzyć wokół niej własną opowieść („jestem nieudacznikiem”, „nie nadaję się”, „nie potrafię”, „mam pecha”, „wszystko na nic”) i udowodnić, że coś z nami jest „nie tak”. Drugi jest dużo bardziej podstępny – próbuje zaradzić sytuacji, a tak naprawdę wykorzystuje ją, by zbudować motywację i presję („muszę się bardziej postarać, wcześniej wstawać, mniej rozmawiać przez telefon”). Nie chodzi tu o to – tłumaczy Stanley Block – by rozstrzygać, które myśli są negatywne, a które pozytywne. Nie chodzi o to, by – jak zaleca wiele szkół – eliminować pierwsze, a wzmacniać drugie, ale żeby się do nich zdystansować, nie być ich niewolnikiem. Nie dopuścić do snucia wewnętrznych opowieści, wywołujących napięcia w całym ciele. Żeby mieć świadomość, że jesteś czymś znacznie większym niż twoje myśli.

Stąd pomysł, żeby je nazywać. Jak to zrobić? Po prostu. Pomyślałaś sobie, że jesteś głupia? Przyznaj: „Miałam myśl, że jestem głupia”. Pomyślałaś: „Zabiję gnoja!”. W porządku, powiedz sobie: „Miałam myśl, że zabiję gnoja!”. A może twoja myśl to: „Muszę schudnąć kolejne trzy kilo, inaczej nikt mnie nie pokocha”. To tylko myśl! Ty decydujesz, co z nią zrobić, ona o niczym nie przesądza.

Inne, stosunkowo proste narzędzie, pomagające zneutralizować układ tożsamości, to kreślenie map umysłu-ciała. Pracuje się z pytaniem, np. „Co się dzieje w moim umyśle?” albo „Co mam zrobić?”. Na wykonanie takiej mapy wystarczy pięć minut. Na środku kartki, w kółku, zapisujesz temat-pytanie, a wokół niego wszystko, co się w związku z nim pojawia: myśli, skojarzenia, odczucia w ciele. W ten sposób masz przejrzysty obraz tego, jak działa twój układ tożsamości. To wystarczy – twierdzi Stanley Block – by uwolnić się spod jego wpływu, znaleźć nową perspektywę. Zaleca, by za każdym razem, gdy przeżywamy jakieś trudności, sporządzić mapę przedstawiającą aktualny stan umysłu. Propozycji map jest zresztą w książce całe mnóstwo: mapa depresora, mapa fiksera, mapa „kim chciałbym być?”, mapa snu, decyzji, śmierci... Mało? Książka „Powrót do zmysłów” zawiera też 10-dniowy plan optymalizacji życia. Autor zapewnia, że używając wszystkich narzędzi z tego planu, możesz przekształcić układ tożsamości w „maszynę do uzdrawiania”. Można by uznać, że dostrojenie to nic nowego, a jednak... Intryguje. Jak wiele innych metod, promuje uważność, zachęca do tego, żeby obserwować umysł i wyłapywać, kiedy wpada w wir nakręcających się myśli. Podsuwa też – jak przystało na metodę zrodzoną w Ameryce – gotowe narzędzia.

Warto przeczytać: Stanley H. Block, Carolyn Bryant Block, „Powrót do zmysłów”, Czarna Owca 2011

ZAMÓW

WYDANIE DRUKOWANE E-WYDANIE
  • Polecane
  • Popularne
  • Najnowsze
  1. Psychologia

Czy potrafisz pielęgnować kontakt ze swoimi zmysłami?

Często zapominamy o tym, że zmysłowej radości doznajemy wtedy, gdy chodzimy boso po trawie, zanurzamy na chwilę stopy w Bałtyku, słuchamy tykania zegarka lub szumu muszli, dotykamy konopnego sznurka albo poczujemy zapach psiej sierści. (Fot. iStock)
Często zapominamy o tym, że zmysłowej radości doznajemy wtedy, gdy chodzimy boso po trawie, zanurzamy na chwilę stopy w Bałtyku, słuchamy tykania zegarka lub szumu muszli, dotykamy konopnego sznurka albo poczujemy zapach psiej sierści. (Fot. iStock)
Kiedy słyszymy: „zmysłowość”, myślimy: „erotyka”. To bardzo zubaża jej prawdziwe znaczenie, które mocno wykracza poza obszar sypialni.

Zmysłowość łączymy z erotyką niejako „z klucza”, bo w naszej rozpędzonej i skupionej na świecie zewnętrznym rzeczywistości seks jest najlepszą – a często jedyną – okazją do kontaktu ze zmysłami. To właśnie w sypialni pozwalamy sobie za nimi podążać, a wręcz się w nich zatracić. W ten sposób korzystamy tylko z maleńkiej cząstki naszych możliwości. Zmysłowość to coś znacznie więcej niż tylko intymność we dwoje.

Pierwszy kontakt ze światem

Zmysłowość w kontekście pozaerotycznym to pojęcie dość… ekskluzywne. Rzadkością jest pielęgnowanie kontaktu z własnymi zmysłami, podtrzymywanie świadomości ich przekazu. Dlaczego tak się dzieje? Przecież kiedy przychodzimy na świat, niczego nie odczuwamy bardziej intensywnie niż doznań, które płyną za pośrednictwem zmysłów. Dla maleńkiego dziecka zmysły to podstawowy komunikator ze światem. Tuż po narodzeniu jeszcze nic o świecie nie wie, nie umie go interpretować i wyciągać wniosków. Wszystko, co potrafi, to odczuwać. Dzieci są nieskażone i cieszy je każda rzecz, której dotykają, smakują, widzą. Ciepło powietrza, zapach skóry matki, smak mleka, głos opiekuna, który cicho nuci – to wszystko są zmysłowe informacje o tym, czy świat jest dobry czy zły. Dlatego tak ważny jest rodzicielski dotyk: przyjemny, opiekuńczy, ciepły i pełen miłości, za którego pośrednictwem rodzice przekazują dziecku tysiące informacji! Bo chodzi nie tylko o to, by zmienić maluchowi pieluszkę, ale też, by zrobić to z miłością. To, w jakim nastroju i z jakim nastawieniem czyni to matka, też dociera do dziecka. Jeśli jest zdenerwowana, podminowana i zła – wszystko jedno, czy na dziecko, bo to już trzecia pieluszka w ciągu godziny, czy na cokolwiek innego – ono czuje, że matczyna opieka niesie ze sobą szorstkość. W ten sposób, bez słowa, matka przekazuje dziecku sporo negatywnych emocji i dezaprobaty, które maluch musi jakoś ogarnąć. Może się czuć odrzucony czy przestraszony. Jeśli na tym pierwszym, zmysłowym etapie zaprzyjaźniania się ze światem będzie dotykany często, ale głównie szorstko, chłodno i mało delikatnie, to w przyszłości może mieć ze zmysłami gorszy kontakt, cenzurować je, zaprzeczać im – nawet doznając pozytywnych emocji – bo nie będzie ich znać i umieć interpretować. Jako dorosły może mieć też problemy w kontakcie z drugą osobą i własnym dzieckiem – bo kiedy ktoś będzie chciał go przytulić, poczuje się dziwnie: z jednej strony przyjemnie, z drugiej – niekomfortowo. Bo jeśli ktoś nie ufa swoim zmysłom, nie ufa też czyimś i przekazywanym za ich pośrednictwem informacjom.

Fałszywe, niewarte uwagi…

W toku wychowania jesteśmy oduczani zmysłowości, w znaczeniu pełnego wykorzystywania naszych zmysłów, ufania im. Kiedy dzieci mówią rodzicom o tym, co widziały czy słyszały, często na różne sposoby otrzymują sygnał przeczący ich zmysłowym doznaniom. Na przykład maluch gniotąc suchy liść mówi: „Mamo, zobacz jak fajnie chrupie”. Na to mama: „E tam, każdy liść tak chrupie, to nic nadzwyczajnego, nie ma się czym zachwycać”. To zaprzeczenie sposobu, w jaki dziecko odbiera bodźce. Jeśli często spotyka się z tym, że to, co widzi lub słyszy, nie jest warte jego uwagi albo jest nieprawdą, dostaje komunikat, że kontakt ze zmysłami nie jest istotny. A przecież dzieciństwo jest tak piękne i pełne przygód dlatego, że opiera się głównie na wiedzy zdobytej za pomocą zmysłów. Bo zarówno zimna woda w styczniu, jak gorący piasek w lipcu są doznaniami, które sprawiają, że czujemy smak życia. Niestety, na skutek takich negujących odczucia uwag, wyrastamy na dorosłych, którzy gubią kontakt ze zmysłowością. Wiemy na przykład, że smakowanie czekolady to wspaniałe zmysłowe doznanie, bo tak podpowiada nam reklama. Podobnie jak zapach żelu, którym myjemy ciało, jest ucztą dla zmysłów. Ale zapominamy, że zmysłowej radości doznajemy także wtedy, gdy chodzimy boso po trawie, przesypujemy piasek z ręki do ręki, zmywamy naczynia, w styczniu zanurzamy na chwilę stopy w Bałtyku, słuchamy tykania zegarka lub szumu muszli, dotykamy konopnego sznurka albo poczujemy zapach psiej sierści.

W służbie ludzkości

Zmysłom zawdzięczamy nie tylko przyjemności, ale także życie. Węch, dotyk, wzrok, smak, słuch – to nasi wierni słudzy. Przyjemność, jaką daje nam na przykład smaczne jedzenie czy piękna muzyka, jest z punktu widzenia natury drugorzędna. Zmysły od tysięcy lat zapewniają nam przetrwanie. Dzięki zmysłowi smaku czy węchu potrafimy wybrać świeże i zdrowe pożywienie, a uniknąć zepsutego, powodującego chorobę i zatrucie. Dzięki czujnemu wzrokowi czy słuchowi mogliśmy w przeszłości umknąć atakującym drapieżnikom, dziś – nadjeżdżającym samochodom. Wzrok pozwala nam wybrać na rodzica naszych dzieci zdrowego i najlepszego z punktu widzenia przedłużenia gatunku osobnika.

Ale człowiek to zabawna istota: zamiast czuć wobec zmysłów wdzięczność, postanowił je... okiełznać. Silny wpływ wielu religii, zwłaszcza chrześcijańskich, sprawiał, że zmysły długo były „na cenzurowanym”. Kościół przez wieki dyktował podejście surowe, ascetyczne i purytańskie. Zmysły jako źródło doznań traktowano jak narzędzie Złego; coś, co nas zwodzi, odwracając uwagę od tego, co ważne (myślenia o zbawieniu, umartwiania ciała i doskonalenia duszy) i wiodąc ku ziemskim rozkoszom. Przed laty ludzi, którzy ulegali zmysłowości, karano i napiętnowano. Największą cnotą była asceza, czyli odmawianie sobie wszystkiego, co przyjemne.

Skąd ten lęk przed zmysłowością? Zapewne stąd, że przecież od najwcześniejszego dzieciństwa zmysły są nierozerwalnie powiązane ze światem uczuć. Lęk przed nimi to tak naprawdę strach przed tym, co dzieje się z nami pod ich wpływem. Bo zmysły rzeczywiście są w stanie odciągnąć nas od rzeczy głębszych, duchowych wartości. Łatwo jest za nimi podążyć, bo korzystanie ze zmysłów daje ogromną przyjemność, a to może zrodzić nieumiarkowanie, ale tylko w przypadku, gdy brak nam wewnętrznej cenzury. Dzieci jej nie mają, więc w roli ich cenzora muszą wystąpić rodzice, którzy powiedzą: „Nie jedz tyle cukierków, bo roboli cię brzuch”. Jako dorośli już wiemy, że nadmiar słodyczy grozi żołądkowymi dolegliwościami i sami zatrzymujemy pociąg ku rozkoszom podniebienia. Najlepszym przykładem na nasze panowanie nad zmysłami jest fakt, że ludzie chorobliwie otyli lub seksoholicy nie objadają się czy nie uprawiają seksu dlatego, że daje im to zmysłową przyjemność. U podstaw ich zachowania leżą głębokie problemy emocjonalne, a nie zmysłowe rozpasanie. Jedzenie jest zmysłowe wtedy, kiedy jest przyjemne, co więcej, objadanie się może świadczyć o braku kontaktu ze zmysłami, bo nie potrafimy wyczuć momentu, kiedy jesteśmy nasyceni, kiedy mamy dość.

Jeśli wychowano nas w pewnych wartościach i sami umiemy zachowywać normy i granice, zmysły nie będą nam w niczym zagrażać, zachowamy właściwe proporcje między przyjemnością a nasyceniem, a instynkt będzie nas chronić przed nadmiarem. Zadbamy i o duchowość, i o cielesność.

W zgodzie ze zmysłami

W podeszłym wieku nasze zmysły funkcjonują gorzej: słabnie smak, wzrok i słuch. Być może dlatego starsi ludzie cenią sobie te momenty w życiu, kiedy czują się radośni, które sprawiają im wiele przyjemności i już tak łatwo nie przechodzą nad nimi do porządku dziennego. Kontakt z własnymi zmysłami utrudnia też życie w mieście, w ciągłej obecności mediów, które bardzo „nakręcają” potrzebę zmysłowych przyjemności. Bombardują nas informacjami o rzeczach, które mogą nam sprawić przyjemność, ale nie biorą pod uwagę tego, że nie każdemu wszystko smakuje czy podoba się w takim samym stopniu. W ten sposób tracimy kontakt z tym, czego tak naprawdę chcą nasze zmysły i oddajemy się konsumpcji tego, co podobno czyni szczęśliwym każdego.

Współczesny świat wykorzystuje naszą zmysłową wrażliwość, by zmusić nas do różnych zachowań. Na przykład w niektórych japońskich korporacjach są rozpylane przez urządzenia klimatyzacyjne różne zapachy: w czasie pracy – pobudzające i ułatwiające koncentrację, w porze lunchu – relaksujące. W sklepach sączy się przyjemna, rytmiczna muzyka, przy czym najlepiej, by jej rytm był zgodny z rytmem bicia serca. To sprawia, że czujemy się lepiej, chce nam się żyć, a to zachęca nas do bardziej energicznego wybierania towarów i odważniejszych zakupowych decyzji. W wielu supermarketach otwiera się piekarnie – bo już dawno udowodniono, że zapach świeżego chleba do kupowania większej ilości jedzenia.

Pod wpływem zmysłów budzą się w nas pragnienia. Zwierzę przy wodopoju pije tyle, ile potrzebuje; człowiek powodowany zasadą przyjemności i chęcią posiadania weźmie więcej niż potrzebuje.

Zmysły są tylko narzędziem. Co z nich wyniknie, decyduje nasze „centrum dowodzenia”, czyli umysł, świadomość i wolna wola. Kiedy małe dziecko odczuwa przykrość czy coś mu dolega, natychmiast uderza w głośny płacz i krzyk. My, dorośli, umiemy znaleźć złoty środek pomiędzy akceptacją przyjemności i nieprzyjemności. Natomiast w podeszłym wieku nasza tolerancja nieprzyjemnych bodźców znacznie wzrasta. Potrafimy ze stoickim spokojem znosić uciążliwy ból krzyża, kręgosłupa czy stawów, który nie zamierza wcale odpuścić. Życie nas hartuje cierpieniem.

We dwoje

Z osobą zmysłową fajnie robić wszystko, nie tylko uprawiać seks. Miło zjeść z nią posiłek, bo jedzenie sprawia jej wyraźną frajdę. Przyjemnie pójść z taką osobą na koncert, by patrzeć, jak wspaniale przeżywa każdy dźwięk. Cudownie wybrać się razem na spacer, ponieważ obcowanie z przyrodą sprawia jej wielką radość. Fantastycznie się do niej przytulić, bo z takiego kontaktu czerpie radość i siłę, a nie sztywnieje w ramionach partnera.

  1. Styl Życia

Lekarstwo i choroba są w nas – co mówi buddyzm na temat samouzdrawiania?

Kiedy jesteś całkowicie sobą, nic nie może cię dotknąć, wpłynąć na ciebie. Ale kiedy próbujesz być kimś innym, wtedy to wymaga od ciebie ogromnego nakładu energii i pracy nad utrzymaniem tej innej tożsamości. (Fot. iStock)
Kiedy jesteś całkowicie sobą, nic nie może cię dotknąć, wpłynąć na ciebie. Ale kiedy próbujesz być kimś innym, wtedy to wymaga od ciebie ogromnego nakładu energii i pracy nad utrzymaniem tej innej tożsamości. (Fot. iStock)
Chorujemy, kiedy tracimy prawdziwy kontakt z samym sobą – tłumaczy Tenzin Wangyal Rinpocze, mistrz tradycji bon, rdzennej religii Tybetu, założyciel i duchowy przewodnik Instytutu Ligmincza, autor książki „Prawdziwe źródło uzdrowienia”. W rozmowie z Katarzyną Kazimierowską wyjaśnia, że lekarstwo na ból, tak jak i sam ból, jest już w nas.

Jak pan rozumie ból, cierpienie? Bo to o cierpieniu jest właśnie pana książka.
Ból może być objawem fizycznej choroby, a może być też reakcją na to, że nasze uczucia są zablokowane, bo nie mamy szansy siebie wyrazić. Z perspektywy filozofii, ale też religii – ból to manifestacja braku połączenia z samym sobą. Jeśli jesteśmy w pełni świadomi siebie, mamy poczucie wewnętrznej realizacji, to ból nie pojawi się, nie uderzy.

Co to znaczy, że możemy zerwać połączenie z samym sobą, utracić kontakt? W czym to się przejawia?
Jako ludzie stoimy wszyscy przed jednym pytaniem, a przynajmniej wydaje nam się, że przed nim stoimy. To pytanie dotyczy szczęścia, bo przecież wszyscy go szukamy. Ludzie próbują znaleźć je w związkach, w bogactwie, w pięknie, w przedmiotach – nigdy w sobie samych, zawsze gdzie indziej. Zapominają, że równowaga nie płynie z zewnątrz, tylko ze środka. To wewnętrzne piękno, bogactwo nazywam wewnętrznym źródłem. Kiedy nie korzystamy z naszych zasobów, kiedy o nich zapominamy, wtedy tracimy kontakt ze sobą, z naszą duszą. W efekcie nie czujemy się pewnie sami ze sobą, nie mamy poczucia stałości i bezpieczeństwa w pracy czy relacji z drugą osobą. Jeśli ponownie połączymy się z naszą duszą, odzyskamy siebie, naszą stabilność.

Co odciąga nas od tego wewnętrznego źródła?
Na pewno kultura, w jakiej żyjemy, która bardzo koncentruje się na świecie materialnym. Nawet duchowość stała się bardzo materialistyczna, wiąże się z siłą, władzą, kontrolą i bogactwem. Nie tylko na Zachodzie tak się dzieje. Także na Wschodzie rozumienie duchowości, jej waga zmieniły się na niekorzyść. Wiąże się to z tym, że coraz rzadziej korzystamy z tradycyjnego wsparcia, jakie zawsze dawali nam mentorzy, nauczyciele, przyjaciele, ludzie, których obdarzaliśmy zaufaniem.

Pisze pan, że to również wina fałszywych tożsamości, jakie często nieświadomie przyjmujemy. Jak odróżnić fałszywą tożsamość od prawdziwej?
To głęboki filozoficzny koncept, który spróbuję wyjaśnić w jak najprostszy sposób. Kiedy jesteś całkowicie sobą, nic nie może cię dotknąć, wpłynąć na ciebie. Ale kiedy próbujesz być kimś innym, wtedy to wymaga od ciebie ogromnego nakładu energii i pracy nad utrzymaniem tej innej tożsamości. Jedno kłamstwo pociąga kolejne, bo musisz wkładać wiele wysiłku w to, by utrzymać, obronić i uwiarygodnić to pierwsze. A te kłamstwa nie tyle dotykają ciebie, co wszystkich dookoła.

Dziś mówi się o epidemii depresji. Jakie są jej źródła według pana?
Myślę, że depresja historycznie zawsze była obecna w społeczeństwie i w jednostkach, z różnych powodów, ale dziś poziom jej intensywności jest dużo wyższy. Jedną z przyczyn może być to, że ludzie są bardziej zagubieni i zmęczeni – nie tylko szukaniem drogi wyjścia, ale też niewiedzą o tym, czego szukają. Są także zmęczeni różnymi bodźcami, które non stop wysyła świat zewnętrzny. Kolorowe magazyny bez przerwy podpowiadają, jaką markę samochodu kupić, żeby poczuć się lepiej, jak wyglądać, kogo przypominać, jak żyć i w jakim otoczeniu. Ale nikt nie mówi, że to ty sam jesteś bogactwem, ty jesteś pięknem. Kiedy spojrzymy trzeźwym okiem na nasze wyimaginowane potrzeby, to okaże się, że nie stać nas na taki samochód czy dom i nie możemy wyglądać jak ktoś inny, bo przecież jesteśmy sobą. Ci wszyscy, którzy próbują mieć to co inni, wyglądać jak inni, być jak inni, byle być lepszymi, są w beznadziejnej sytuacji.

Jak się uleczyć? Wspomina pan, że ważne jest otwarcie na ból, na trudne emocje, także na cierpienie.
Trudno jest zaprosić do siebie ból, ale przecież on już w nas jest, po prostu ignorujemy jego obecność. Dlatego zawsze powtarzam: jeśli masz z kimś trudną relację, nie ignoruj tego, działaj, bo to może być ostatnia szansa na rozwiązanie czegoś, naprawienie. Zaakceptuj ten problem, dostrzeż go, pogódź się z tym, bo wtedy właśnie go uwalniasz. Wyzwalasz się z tego.

Namawia pan do bliższego i częstszego kontaktu z przyrodą. Mieszkańcy dużych miast mają trochę utrudnione zadanie.
Jeśli dla kogoś priorytetem jest kontakt z naturą, to nie będzie szukał wymówki. Gdy byłem kiedyś w Arizonie, spotkałem człowieka z Szanghaju. Przebył długą drogę tylko po to, by zobaczyć Wielki Kanion i przez pięć dni wędrować po okolicy. Czyli można. Natura jest święta, drzewa są święte, ziemia jest święta. Mój przyjaciel zawsze opiera swój rower o drzewo, zamiast przypinać go do barierki – mówi, że drzewa lepiej zadbają o jego rower, bardziej im ufa.

Jest pan też zwolennikiem... nicnierobienia.
Kiedy ktoś nas pyta, co robimy, a my odpowiadamy: „nic” – zwykle spotykamy się z ogromnym zaskoczeniem. Za to jeśli mówimy, że jesteśmy bardzo zajęci, odpowiedź spotyka się z aprobatą – wszyscy zgadzają się, że kiedy coś robimy, możemy uznać swoje życie za dobre i wartościowe. Ludzie nie doceniają prawdziwej wartości nicnierobienia. Mówiąc „nicnierobienie”, mam na myśli bycie spokojnym, wyciszonym, ale też niewykonywanie żadnej aktywności. Chodzi o to, żeby nic nie robić i naprawdę się tym cieszyć, dać sobie prawo do wyciszenia, ucieczki od szumu, który nas otacza. Dopiero wtedy mamy szansę usłyszeć siebie. Pójdźmy do kawiarni i napijmy się kawy w samotności, w spokoju, i po prostu przeżyjmy dobry dzień.

Ludzie nie cenią zwykłych rzeczy, bo uważają, że istnieją jedynie poprzez innych, są widzialni tylko poprzez uwarunkowania towarzyskie. A nasze prawdziwe „ja” objawia się w ciszy i spokoju, dopiero wtedy jesteśmy w stanie wejść w to bycie, kiedy nasz umysł jest otwarty, ale niebodźcowany w sytuacjach towarzyskich czy społecznych. A tak wygląda na co dzień nasze życie. Ludzie jadą na wakacje, by nic nie robić i odpocząć, ale są tak zestresowani tą sytuacją, że zachowują się tak jak zawsze, czyli gonią od jednej atrakcji do drugiej.

W swojej książce pisze pan o tzw. trzech cennych pigułkach. To cisza, przestrzeń i bezruch.
Odczucie bezruchu ciała to drzwi do wewnętrznej przestrzeni. Dzięki połączeniu się z ciszą łączymy się z głębszym odczuciem spokoju i spełnienia. A poprzez doświadczenie przestrzeni otwieramy drzwi wewnętrznego ciepła i radości, wewnętrznego schronienia, czyli schronienia bezwarunkowego. Nie jesteśmy naszym ciałem. Gdy dotyka nas ból, to dotyka on naszego ciała, nie przestrzeni w środku nas. A właśnie tej przestrzeni w nas każdy potrzebuje i każdy ją ma. Na pewno warto jak najczęściej zażywać trzy pigułki, ale wystarczy też po prostu usiąść na 10–15 minut, zwłaszcza wtedy, kiedy czujemy, że się zgubiliśmy i potrzebujemy pomocy. Pamiętajmy, że zawsze możemy sami sobie pomóc, bo wszystko, czego potrzebujemy, jest już w nas.

Fot. materiały prasowe z Kursu organizowanego w Polsce w 2016 roku przez Ośrodek Cziamma Ling.Fot. materiały prasowe z Kursu organizowanego w Polsce w 2016 roku przez Ośrodek Cziamma Ling.

Tenzin Wangyal Rinpocze, mistrz tradycji bon, rdzennej religii Tybetu. Założyciel i dyrektor Instytutu Ligmincza. W Polsce jego uczniowie skupieni są w Związku Garuda. Autor m.in. „Cudów naturalnego umysłu“, „Przebudzenia świętego ciała“ i „Prawdziwego źródła uzdrowienia”.

Poniżej wykład mistrza Rinpocze na temat spontanicznej kreatywności:

  1. Psychologia

"Nic nie muszę, każdy wybór jest możliwością" – mówi psycholożka Ewa Woydyłło

- Każda droga dokądś prowadzi, ale najistotniejsze wydarza się przed osiągnięciem celu. Tak jak w życiu. Tu każdy wybór jest możliwością - mówi Ewa Woydyłło. (Fot. iStock)
- Każda droga dokądś prowadzi, ale najistotniejsze wydarza się przed osiągnięciem celu. Tak jak w życiu. Tu każdy wybór jest możliwością - mówi Ewa Woydyłło. (Fot. iStock)
– Przyjemność życia kryje się w tym, że można je dowolnie tworzyć – mówi Ewa Woydyłło, psycholożka, terapeutka.

Artykuł archiwalny.

Podejrzewam panią o duży apetyt na życie…
Można tak rzeczywiście powiedzieć, tylko nie dotyczy on jedzenia, raczej doznań. Prawdziwy smak życia to dla mnie wolność – robię to, co chcę i wybieram to, co wydaje mi się najbardziej gratyfikujące. Przyjemność jedzenia nie należy do moich priorytetów. Lubię za to grać w tenisa, chodzić z kijami, biegać z psem albo jeździć na rowerze. Czasem jeżdżę daleko, rezerwuję wtedy czas na to, żeby po drodze się zatrzymać, podziwiać widoki, wypić kawę, spotkać się z przyjaciółką…

Cel podróży jest nieistotny?
Każda droga dokądś prowadzi, ale najistotniejsze wydarza się przed osiągnięciem celu. Tak jak w życiu. Tu każdy wybór jest możliwością. Nawet jeśli robię coś na zasadzie „a dlaczego nie?” – to też jest wolność. Nie muszę się kurczowo trzymać jakiegoś przykazania, dyktatu czy imperatywu. Ja budzę się z myślą: „zobaczymy, w którą stronę dziś się udam”. W tym jest smak. Niedawno zakładałam w moim domu nowe poręcze – ze szkła, nie drewniane, jakie mają wszyscy. To jest właśnie wolność. W tym kryje się przyjemność życia, że można je dowolnie tworzyć. Otwieram katalog, który się nazywa „życie” i wybieram z niego różne rzeczy, które czasem są przyjemnością, a czasem trudem, który przynosi pewną nagrodę.

Ale wybór musi być świadomy.
Oczywiście. Ja mam taką wadę, że ustawiam się bardziej po stronie racjonalnej niż emocjonalnej. Nazwałam to wadą, bo to jest pewne ograniczenie, wyrzeczenie się spontaniczności, dziecięcego stosunku do zdarzeń, który może pociągać za sobą rzeczy nieprzewidziane. Ale mnie bardziej ciekawi to, o czym wiem, że może się zdarzyć, mam większe przywiązanie do świadomych, przemyślanych decyzji. Nie zdaję się na przypadek.

Gdy mówiłam o apetycie na życie, myślałam też o głodzie doświadczeń – tyle pani jeździ, czyta, uczy się…
To trafne spostrzeżenie, ale zrobię małą poprawkę: nie interesują mnie nowe doświadczenia, tylko sprawdzanie siebie, poszerzanie swoich granic. Dostaję na przykład zaproszenie do wystąpienia na temat, o którym nigdy wcześniej nie myślałam, i tak mi się to podoba, że odkładam inny projekt, który przygotowywałam. W ruch idą książki, internet, dzwonię do kogoś, kto może mnie zainspirować. Robię to, żeby było ciekawiej. Ale efekty bywają różne – zdarza się, że się czegoś podejmuję, dużo się uczę i jestem zadowolona, a zdarza się też, że czymś się zaciekawiam, robię to i wiem, że to nie była dobra robota. Ale wtedy dowiaduję się, że na tę ścieżkę weszłam w nieodpowiednich butach albo nieodpowiednio przygotowana i zabrnęłam w jakieś chaszcze. Brałam kiedyś udział w projekcie teatralnym – sztuka przedstawiająca problem uzależnienia, a po niej dyskusja na ten temat. Czułam, że to nie jest miejsce dla mnie. Wiedziałabym, co zrobić, gdyby siedziała przede mną osoba, która przyszła porozmawiać o tym problemie, ale widownia to nie dla mnie. To była dobra lekcja. Zrobiłam to i wiem, że mogę już tego nie robić.

Temat, który panią ostatnio pociągnął?
Sumienie. Psycholog mówi o tym „konflikt wewnętrzny”. Jak człowiek jest ze sobą pogodzony, to jest w stanie, który można nazwać harmonią, spokojem czy szczęściem. Zostałam zaproszona do debaty, w której będą brali udział filozofowie i teologowie chrześcijańscy, bo to jest chrześcijańskie pojęcie, więc szalenie mnie to ciekawi. Z tego powodu odłożyłam projekt, który już miałam zaawansowany – wykład na temat kosztów psychologicznych transformacji w Polsce. Są bardzo duże – obniżyło się zdrowie psychiczne, wzrósł poziom stresu i lęku oraz wszystkiego, co je wywołuje. Ludzie nie byli i nadal nie są przygotowani na zmianę. Pojawiła się wolność, a do konsumpcji wolności potrzebny jest trening. Mój mąż nienawidził sklepów i chciał, żeby były 2 musztardy, a nie 22, obezwładniał go ogrom możliwości, ale on nie miał ochoty zdobywać w tym wprawy. A ja się wprawiam, bo mnie to kręci, żeby z tego ogromu wyłuskać na przykład jeden krem do rąk. Tam, gdzie jest wolność, jest niebezpieczeństwo pomyłki, tylko że pomyłka jest częścią tej zabawy. Ktoś, kto myli często kierunek, poznaje więcej smaków.

To zmusza do ciągłego pytania siebie: „Czego chcesz?”.
Tylko że wtedy nie ma już świętego spokoju. Ludzie są różni: są tacy, którym dobrze jest w ich stałych koleinach, i są też tacy, dla których sensem jest zmiana kierunków i wehikułów. Niektórzy dochodzą do kresu życia i są sfrustrowani, że ono było nie takie, jak chcieli, choć nie wiedzą, jakiego by oczekiwali. Gdy ktoś przychodzi do mnie i mówi, że ma dążenia i nie potrafi ich zrealizować, zaczynamy szukać, co mu w tym przeszkadza.

Terapia to droga do szczęścia?
To proces uruchomiony w celu zmiany. Zmiana, z terapeutycznego założenia, powinna prowadzić do poprawy funkcjonowania człowieka, a funkcjonowanie składa się z kilku aspektów – jeden z nich to samopoczucie, czyli właśnie szczęście. Czasem jednak ktoś wprowadzi zamierzoną zmianę i nie wpłynie to na jego samopoczucie. Potrzebny może być zabieg farmakologiczny, bo w głowie mogą źle pracować pewne przekaźniki czy hormony. Ale te próby naprawy też mogą nie skutkować – ktoś może w swoim dzisiejszym życiu wszystko uporządkować, ale wczorajsze będzie zawierało w sobie jakąś kość, która utkwiła w gardle i przez to życie nie będzie smakowało. Ktoś może mieć wszystko i może go to nie cieszyć z powodu jakiejś traumy z wczesnego okresu, kiedy nie rozumował, ale cielesna reakcja na zdarzenie pozostała w postaci blokady, która uniemożliwia wyswobodzenie się ku szczęściu. Czasem to pamięć zniekształca zdarzenia z przeszłości i jest źródłem cierpienia. Wszystko jest w nas. Ludzki umysł posiada ogromną moc. Możemy mówić sobie dobre albo niedobre rzeczy. Ja wybieram te sprawy, które mnie cieszą.

A co panią cieszy?
Osiągnięcie podstawowego spełnienia w różnych dziedzinach: zawodowej, rodzinnej, zdrowotnej. Nie czuję głodu w takim sensie, że chciałabym gdzie indziej mieszkać czy pracować, być kimś innym. Gdy ktoś mnie spytał, czego bym sobie życzyła, pomyślałam o moich dzieciach. Chciałabym, żeby one znalazły to, co ja już wiem: że można żyć bez walki i zmagania. Całą energię przeznaczać na to, na co mamy ochotę.

To na co najczęściej ma pani ochotę?
Pociągają mnie głównie rzeczy nowe. Stare jakoś szybko mi się nudzą. Często chodzę do kina i teatru, uczę się włoskiego, niemieckiego, czytam, piszę książki. Lubię te rzeczy, które mnie wypróbowują. Lubię swoją sprawność. Lubię też piękno. Na ukoronowanie Roku Chopinowskiego byłam na prawykonaniu cyklu pieśni Krzysztofa Pendereckiego. Muzyka wokalna, z chórem, niezwykle piękna – do tej pory ją pamiętam. To też jedno z takich doświadczeń, do których chcę wracać. O ten koncert życie wydaje mi się piękniejsze i lepsze. Ale nie jestem w stanie powiedzieć, co będzie mnie dalej pociągać. Nie umiem i nie chcę. Wtedy bym tylko czekała, czy to się spełni czy nie. A tak, nic nie muszę.

  1. Psychologia

8 kroków do zbudowania świadomej samooceny

Przedstawiamy 8 prostych kroków do zbudowania świadomej samooceny. (Fot. iStock)
Przedstawiamy 8 prostych kroków do zbudowania świadomej samooceny. (Fot. iStock)
Znasz swoją wartość i umiesz korzystać z wewnętrznej mocy? Potrafisz wyciągać wnioski z życiowych doświadczeń i szanujesz lekcje, jakie dostajesz od losu? Masz odwagę marzyć i realizować marzenia? Oto 8 kroków do zbudowania świadomej samooceny.
  1. Weź odpowiedzialność za swoje życie

Czasami łatwiej uwierzyć, że szczęście zależy od warunków zewnętrznych lub od konkretnej osoby. Jeśli coś nie układa się tak, jak tego chcemy, łatwo obwiniać okoliczności życiowe albo innych ludzi. Większym wyzwaniem jest wzięcie odpowiedzialności za swoje życie i wszystkie podejmowane decyzje, bez obwiniania siebie za niepowodzenia.

  1. Wyciągaj wnioski z doświadczeń

Każda trudna sytuacja jest okazją do wzmocnienia poczucia własnej wartości. Staraj się podchodzić refleksyjnie do tego, co ci się przydarza. Jeśli traktujesz doświadczenia jak lekcje i odczytujesz zawarte w nich nauki, będziesz wychodzić zwycięsko z każdej sytuacji.

  1. Zrewiduj swoje przekonania

Życie potrafi uczyć poprzez kontrasty. Dostajemy to, czego nie chcemy, żeby łatwiej było nam poczuć to, czego pragniemy. Aby nie powtórzyć po raz kolejny podobnego doświadczenia, poznaj przekonania, które mogły przyciągnąć daną sytuację. Czas na zmianę tych, które już ci nie służą. Dla przykładu, jeśli jesteś niezadowolona z pracy, bądź świadoma, że to nie wina szefa oraz tego, co w tej pracy wykonujesz. Dzięki „nielubianemu zajęciu” możesz poczuć, czego tak naprawdę chcesz

  1. Bądź wdzięczna

Praktykuj świadomość pełni, czyli doceniaj to, co już masz. Zamiast narzekać na brak czegoś, poczuj wdzięczność za wszystkie dobre sytuacje, których doświadczyłaś. Za przyjaźnie z ludźmi i piękne chwile z bliskimi. Doświadczaj stanu obfitości. Ciesz się z samego faktu, że żyjesz i możesz doświadczać życia. Szczęście to stan, który nie jest uwarunkowany przez świat zewnętrzny, ale przez to, jak się czujesz sama ze sobą, a dopiero następnie ze światem.

  1. Kochaj siebie

Zbuduj pozytywną relację z samą sobą. Bo jeśli kochasz siebie, potrafisz kochać innych. Nie czekaj zatem na komplementy od bliskich, ale sama mów je sobie codziennie. Dbaj o komfort ciała, relaks, zdrowe jedzenie i dobry sen. Choćby na 10 sekund połóż dłoń pośrodku klatki piersiowej. Poczuj swój oddech i przywitaj się w myślach z własnym sercem. Podziękuj mu za to, że pracuje dla ciebie 24 godziny na dobę. Spróbuj również od czasu do czasu sprawiać sobie prezenty, niekoniecznie materialne. Może to być chociażby wieczorne patrzenie w gwiazdy, słuchanie ulubionych utworów czy zapisanie się na masaż.

  1. Bądź uczciwa wobec siebie

Jeśli czujesz, że nie masz na coś ochoty, ale jednocześnie nie chcesz kogoś urazić lub zawieść, zatrzymaj się. Posłuchaj wewnętrznego głosu intuicji oraz uświadom sobie reakcję ciała. Jeśli zdecydowanie podpowiadają ci, aby nie iść na spotkanie towarzyskie, firmową imprezę lub cokolwiek innego – działaj w zgodzie ze sobą. Jeżeli robisz wiele rzeczy, które nie dostarczają ci pozytywnych emocji, możesz szybko poczuć zmęczenie i frustrację. Nie musisz godzić się na coś tylko dlatego, że tak wypada. Angażuj swój czas i energię w to, co jest dla ciebie wartościowe, co sprawia, że rosną ci skrzydła i czujesz się zainspirowana.

  1. Nie odwlekaj ważnych spraw

Jeśli często załatwiasz ważne sprawy w ostatniej chwili, zapytaj siebie: Dlaczego przeciągam coś, co mogę zrobić wcześniej? Czy robię to ze strachu przed niepowodzeniem? A może z lęku przed nieznanym? Odwlekanie ważnych spraw jest jak dokładanie kamieni do ciężkiego plecaka. Po jakimś czasie jest już tak przeładowany, że utrudnia codzienne funkcjonowanie. Problemy nie znikną, dopóki nie podejmiemy działania. Zrób listę odkładanych od dawna spraw. Wybierz na początek pięć najważniejszych, zdecyduj, od której zaczniesz swój program nieodwlekania.

  1. Żyj w równowadze

Traktuj siebie jak najlepszą przyjaciółkę, z którą spotykasz się regularnie i jest to bardzo pozytywne oraz inspirujące doświadczenie. Jeśli nie ma w twoim życiu równowagi między kontaktem z innymi oraz kontaktem z samą sobą, możesz odczuwać frustrację i rozdrażnienie. Nasza kobieca natura domaga się, abyśmy celebrowały kontakt z samymi sobą na równi z kontaktem z innymi ludźmi. Sprawdź zatem, czy w twoim życiu istnieje równowaga w tej kwestii.

Ćwiczenie: Namierz swoje marzenie

Wybierz jedno marzenie, z którym będziesz pracować. Wyobraź sobie, że ono właśnie się spełnia. Jeśli jest to świetna praca, zobacz siebie w tym miejscu, zadowoloną i spełnioną. W trakcie widzenia tych pozytywnych wyobrażeń skup się na swoich emocjach. Jakie myśli pojawiają się w twojej głowie? Oddychaj głębiej. Obraz, jaki widzisz pod powiekami, jest coraz bardziej realny. Wyobraź sobie, że ty z wymarzonej rzeczywistości przekazujesz sobie, siedzącej na krześle, ważną wiadomość w postaci paczki. Może ona zawierać jakiś przedmiot, list, kartkę ze zdaniem. To symboliczna wskazówka dotycząca spełnienia marzenia. Na koniec zapytaj siebie, czy to marzenie jest tym, czego pragnie twoje serce.

  1. Psychologia

Metoda rodzinnej interwencji – jak pomóc bliskiej osobie wyjść z uzależnienia, kryzysu lub depresji?

Zdaniem dr. Vernona Johnsona, autora interwencji rodzinnej, osobie uzależnionej można pomóc jedynie poprzez miłość, rozumianą jako troskę, wsparcie i odpowiedzialność. (Fot. iStock)
Zdaniem dr. Vernona Johnsona, autora interwencji rodzinnej, osobie uzależnionej można pomóc jedynie poprzez miłość, rozumianą jako troskę, wsparcie i odpowiedzialność. (Fot. iStock)
Interwencja rodzinna to skuteczny sposób, by pomóc bliskiemu, który popadł w uzależnienie, kryzys lub depresję. Pokazuje, jak zapewnić go o miłości oraz zachęcić do zwrócenia się po profesjonalne wsparcie. 

Marta, czterdziestoletnia, drobna kobieta, zgłosiła się do instruktora terapii uzależnień Macieja Kiełbasińskiego z prośbą o pomoc rok po śmierci ojca jej męża. – Początkowo myślałem, że chodzi o uzależnienie, bo w sytuacji kryzysu mężczyźni często szukają pocieszenia w alkoholu, narkotykach, seksie czy hazardzie. Jednak po rozmowie z Martą okazało się, że najbardziej niepokoi ją izolacja męża, jego konflikty z synami, matką, bratem – relacjonuje Kiełbasiński. – „Rozumiem, że jest mu ciężko, ale od roku obchodzimy się z nim jak z jajkiem, akceptujemy jego potrzebę samotności, wyręczamy w domowych obowiązkach, pocieszamy, wspieramy, jest coraz gorzej” – tłumaczyła mi pacjentka. Długo zastanawiałem się, czy nie odesłać jej do terapeuty rodzinnego, jednak w trakcie rozmowy zrozumiałem, że problemy rodziny Marty są rzeczywiście bardzo zbliżone do problemów rodzin, w których występuje uzależnienie – opowiada instruktor terapii uzależnień.

Po śmierci ojca mężczyzna przechodził przez typowe etapy żałoby. Najpierw pojawiło się zaprzeczenie, potem etap poszukiwania winnego, targowanie się z losem, aż wreszcie depresja, która przeciągała się coraz dłużej, jak w wielu podobnych wypadkach, kiedy osoba doznająca dotkliwej straty nie potrafi się z nią pogodzić. Marek, do tej pory silny mężczyzna, troskliwy ojciec, wyrozumiały syn, dający wsparcie mąż – pogrążył się w samotności i apatii. Najgorsze było to, że nie przyjmował żadnej pomocy. Pocieszające słowa żony traktował ironicznie: „Skąd ty możesz wiedzieć, co ja czuję?”, nie reagował na propozycje rozmowy: „Daj mi spokój, to moja sprawa”, przestał odbierać telefony od matki i brata. Coraz częściej agresywnie odnosił się do synów. Zaczął zaniedbywać służbowe obowiązki. Kiedy przez kilka dni znowu nie pojawił się w pracy, jego szef zadzwonił do żony i zagroził, że go zwolni. Wtedy Marta zdecydowała się zgłosić do terapeuty.

– Gdy powiedziała, że postanowiła dłużej nie tłumaczyć nieobecności męża w pracy, nie pocieszać w nieskończoność teściowej, która każdego dnia płakała do słuchawki, że straciła nie tylko męża, ale też syna – stwierdziłem, że warto spróbować metody rodzinnej interwencji – podsumowuje Maciej Kiełbasiński.

Stanowczo i z miłością

Bez względu na to, czy problem dotyczy uzależnienia, kryzysu, bolesnej straty, depresji czy choroby somatycznej, rodzina jest gotowa zrobić wszystko, żeby pomóc. Jednak to „wszystko” oznacza często: nieustanne roztrząsanie problemu, prośby i groźby, pocieszanie, przywoływanie do porządku („weź się w garść”), chęć wybawienia na przemian z ignorowaniem, przekupstwo lub szantaż, nagradzanie i karanie, aż wreszcie zniechęcenie, bezradność, wściekłość i odrzucenie. Nie ma co się oburzać, zwłaszcza na tę ostatnią fazę – w końcu trudno jest pomóc komuś, kto pomocy nie przyjmuje. W konsekwencji osoba w kryzysie czuje się coraz bardziej wyizolowana, podejmuje coraz bardziej rozpaczliwe, często destrukcyjne, próby radzenia sobie z problemem, który w rezultacie powoduje rozpad całej rodziny.

Zdaniem dr. Vernona Johnsona, autora interwencji rodzinnej, osobie uzależnionej można pomóc jedynie poprzez miłość, rozumianą jako troskę, wsparcie i odpowiedzialność. Jak się okazuje, ta metoda może być stosowana z powodzeniem również w sytuacji, kiedy jeden z członków rodziny przeżywa kryzys, z którym ani on sam, ani jego bliscy nie potrafią sobie poradzić. To starannie zaplanowany i dobrze zorganizowany proces, podczas którego członkowie rodziny łączą się, by z miłością, ale i stanowczością skonfrontować osobę z tym, co się z nią dzieje, oraz z koniecznością zgłoszenia się do profesjonalisty.

Interwencja, wbrew pozorom, bardziej dotyczy członków rodziny niż osoby, której dotknął problem. Najważniejsze jest to, co bliscy chcą zrobić lub czego robić już dalej nie zamierzają. Mocą sprawczą interwencji jest wykorzystanie siły grupy. Z kilku powodów. Po pierwsze, konfrontacja jeden na jeden z osobą pogrążoną w cierpieniu, nieradzącą sobie z emocjami, bywa mało skuteczna. Cierpienie bliskich zwykle odbiera realne argumenty, a osoba w kryzysie często bywa niezłym manipulatorem (racjonalizuje, zaprzecza problemowi). Po drugie, w trakcie interwencji osoba z problemem zostaje zapewniona o tym, jak bardzo jest kochana i ważna, ma szansę dowiedzieć się (w atmosferze szczerości i zrozumienia, bez złości, obwiniania i szantażu), jaki wpływ jej problem ma na pozostałych członków rodziny, oraz przekonać się, że najbliżsi nie zamierzają dłużej stwarzać jej komfortowych warunków do pogrążania się w kryzysie i izolacji. Ma zapewnione wsparcie, pod warunkiem że zgłosi się po pomoc do profesjonalisty. Jeśli tego nie zrobi, zostanie z problemem sama.

Od 80 do 85 proc. podjętych interwencji kończy się sukcesem. Dzieje się tak z kilku powodów:

  • rodzina jednoczy się dzięki zdobytej wiedzy i otwartej komunikacji,
  • osoba w kryzysie dowiaduje się, jak bardzo jest kochana i ważna,
  • członkowie grupy mają okazję, żeby wyjaśnić, jaki wpływ wywiera na nich (i na całą rodzinę) kryzys osoby mającej problem,
  • osoba w kryzysie dowiaduje się, że rodzina wesprze ją podczas terapii, ale też przestanie wspierać, gdy nie zgłosi się do psychologa.

Dobry plan to podstawa

– Interwencja nie jest skomplikowanym procesem, ale wymaga starannego zaplanowania i przygotowania – tłumaczy instruktor terapii uzależnień. Trzeba zwrócić uwagę na kilka elementów:

Stworzenie zespołu

Zespół interwencyjny powinien liczyć od trzech do pięciu członków. Dobrze, żeby byli to ludzie, których osoba z problemem kocha, szanuje, potrzebuje i lubi. W zespole mogą być członkowie rodziny, przyjaciele, nawet pracodawca. Ważną sprawą jest współpraca zespołu interwencyjnego: wszyscy powinni uzgodnić jednakowe stanowisko i czerpać informacje z tego samego źródła – dlatego wybór terapeuty czy psychologa musi być uzgodniony wcześniej, żeby nie było różnych zdań w czasie interwencji. Jeszcze dokładniej trzeba dobrać osoby do grupy.

– Kiedy Marta zadzwoniła do teściowej i opowiedziała jej o planowanej interwencji, zorientowała się, że starsza pani nadal czuje złość i obwinia syna o to, że się od niej odwrócił – opowiada Maciej Kiełbasiński. – Doradziłem jej, by wykluczyła ją z zespołu interwencyjnego, bo teściowa nie była gotowa na takie działania. Ważne jest również, by nie włączać do zespołu osób, które nie oprą się pokusie przedwczesnego poinformowania osoby z problemem o interwencji. Tak było chociażby w przypadku 10-letniego syna Marka i Marty.

Interwencję należy traktować jak projekt, a nie spotkanie towarzyskie. Wszystkie problemy warto zapisywać, tak jak przy organizacji ślubu. Pamięć jest zawodna, a w przypadku interwencji nie można o niczym zapomnieć.

Wybór miejsca

Najlepszy będzie teren neutralny – osoba z problemem będzie czuła się mniej pewnie i trudniej jej będzie odmówić przyjęcia pomocy. Może to być dom kogoś z rodziny lub przyjaciela, ale nie miejsce publiczne np. restauracja czy kawiarnia. Po wybraniu miejsca warto się skoncentrować na wymyśleniu wiarygodnego powodu, by ściągnąć głównego zainteresowanego.

– Marta powiedziała mężowi, że przyjaciel rodziny zaprasza ich na kolację – opowiada Kiełbasiński. – Kiedy razem z mężem i starszym synem dotarli na miejsce, zastali tam Kacpra z żoną i brata Marka z bratową.

Interwencję najlepiej przeprowadzić w pomieszczeniu, w którym jest wystarczająco dużo przestrzeni, by wszyscy mogli usiąść wokół (w środku kręgu nie powinny znajdować się żadne przedmioty czy meble). Osobę w kryzysie najlepiej posadzić w takim miejscu, aby obok niej siedzieli ci, których darzy wyjątkowym szacunkiem i bardzo kocha. Nikt nie powinien opuszczać swojego miejsca przed zakończeniem interwencji.

Wskazanie lidera grupy

Lider spełnia rolę gospodarza, rzecznika i przewodnika. Najczęściej jest to krewny, przyjaciel lub kolega, którego osoba w kryzysie darzy największym szacunkiem, ktoś, kogo nie będzie chciała rozczarować. Nie zawsze słusznym jest, by rolę lidera spełniał ktoś najbliższy emocjonalnie, np. partner – może to bowiem utrudnić proces. Podczas interwencji tylko lider komunikuje się z osobą w kryzysie: prosi ją, by przyjęła pomoc, odpiera jej kontrargumenty, zaczyna spotkanie i je kończy… Niedopuszczalna jest sytuacja, w której zespół wdaje się w spontaniczną dyskusję, bo to pozbawia grupę mocy, a interwencja kończy się klęską.

– Marta doszła do wniosku, że liderem ich grupy powinien być Kacper – dobry przyjaciel Marka – opowiada Maciej Kiełbasiński.– Przez rok od pogrzebu ojca Kacper był jedyną osobą, z którą Marek od czasu do czasu rozmawiał. Rodzice Kacpra od dawna nie żyli, a poza tym sam jakiś czas temu korzystał z pomocy terapeuty. Był więc najbardziej wiarygodny.

Bardzo ważne jest, by w trakcie interwencji lider był spokojny i opanowany, a także pamiętał, że podstawowym celem interwencji jest okazanie miłości, szacunku, a nie uderzanie w godność osoby w kryzysie.

Napisanie listu

Ponieważ w trakcie interwencji zwykle pojawiają się silne emocje i trudno jest zebrać myśli, najlepszym sposobem jest napisanie (przez każdą osobę biorącą udział w interwencji) listu (na półtorej do dwóch stron) skierowanego do osoby w kryzysie i składającego się z trzech części:

– Przesłania miłości. To najważniejsza część listu. Zwykłe: „kocham cię” nie wystarczy. Trzeba sięgnąć do wspomnień i powiedzieć, dlaczego tę osobę kochasz, ile dla ciebie znaczy, co czułeś i za co jesteś jej wdzięczny, np.: „Kiedy się rozwodziłem, byłeś obok mnie i wspierałeś. Twój optymizm stawiał mnie na nogi. Dziś jestem tu dla ciebie.”

– Części dotyczącej problemu. W tym fragmencie musisz uważać, żeby nie wylać na papier gniewu, jaki czujesz do osoby w kryzysie (np. za to, że zwleka z pójściem do terapeuty), trzeba też powstrzymać się od krytyki. Nie używaj skrajnych wyrażeń, takich jak: „udręczona”, „przerażony” czy „wściekła”, a zastąp je słowami: „zmartwiona”, „przestraszony”, „zła”. Na przykład: „Kiedy zamykasz się w sobie, czuję się osamotniona i bezradna. Martwię się o twoje zdrowie. Nasz syn nie rozumie całej sytuacji i często płacze w nocy, bo boi się, że stanie się coś złego.”

Podaj trzy konkretne zachowania osoby w kryzysie, które dotknęły rodzinę w ciągu ostatnich trzech miesięcy, np.: „W poniedziałek w zeszłym tygodniu nie poszedłeś do pracy. Twój szef zadzwonił do domu i czułam się winna, kłamiąc mu, że musieliśmy wyjechać do rodziny”.

– Zakończenia. Powtórz, jak bardzo ci na tej osobie zależy, zapewnij o twoim wsparciu i poproś, aby przyjęła oferowaną jej pomoc, np.: „Nie mogę sobie wyobrazić życia bez ciebie. Nie chcę cię stracić i zrobię wszystko, aby cię wesprzeć. Czy przyjmiesz pomoc, jaką ci dzisiaj ofiarujemy? Twoja kochająca siostra.”

Zakreślenie granic

– Kulminacyjnym momentem interwencji jest reakcja osoby w kryzysie na przyjęcie oferowanej pomocy – mówi Kiełbasiński. – Jeśli odmówi pomocy, lider grupy daje znak, by każdy z uczestników przeczytał, przygotowane na piśmie, granice swojej wytrzymałości.

Wytyczając je, należy pamiętać, by robić to z miłości do bliskiej osoby, a nie z chęci odwetu. Celem nie jest zawstydzenie osoby w kryzysie, tylko jasne przedstawienie tego, co poszczególni członkowie robili, podświadomie pogłębiając kryzys bliskiej osoby, a czego teraz robić już nie będą, np. usprawiedliwianie nieobecności w pracy czy przejmowanie na siebie domowych obowiązków. Osoba, której chcesz pomóc, ma sama ocenić, co jej się bardziej opłaca i dokonać wyboru. W czasie czytania „granic wytrzymałości” trzeba też zwracać uwagę na ton głosu, żeby nie było w nim złości ani wahania.

Gdyby utrzymanie postanowień zawartych w „granicach wytrzymałości” stanowiło problem, trzeba wykorzystać siłę, jaką stanowi grupa, i wzajemnie się wspierać.

Interwencja sprowadza się wprawdzie tylko do jednego posiedzenia, ale bardzo istotnego i wyznaczającego początek trudnej podróży. Osoba w kryzysie może przyjąć pomoc i propozycję zgłoszenia się do terapeuty lub nie.

– Marek zgodził się pójść do psychologa – opowiada Maciej Kiełbasiński. – Marta była u mnie jeszcze dwa razy, kilkakrotnie rozmawialiśmy przez telefon. Moje wsparcie polegało głównie na tym, by z miłości nie dała się kolejny raz zmanipulować Markowi i nie odstąpiła od „granic wytrzymałości”, jakie przekazała mężowi. Kiedy masz poczucie, że nie będziesz w stanie dotrzymać swoich obietnic, poszukaj wsparcia wśród uczestników interwencji.

Terapia okazała się skuteczną metodą i mężczyzna zaczął wychodzić z kryzysu.

Jak odpierać kontrargumenty osoby w kryzysie:

Nie pójdę się leczyć, bo nie mam po co. Jestem zdrowy.

Reakcja: „Nie prosimy cię o to, żebyś oceniał, czy jesteś zdrowy czy nie. Chcemy tylko, abyś poddał się ocenie specjalisty, wykwalifikowanego psychologa. Jeżeli nie jesteś chory, dowiesz się o tym pierwszy. Niech specjalista oceni, jak jest naprawdę.”

Sami macie problem i jesteście chorzy, nie będziecie mi mówić, co mam robić.

Reakcja: „Ale dzisiaj właśnie rozmawiamy o twoim problemie i próbujemy pomóc akurat tobie. Nie chodzi tutaj o to, czy ktoś jest chory czy nie, ale o to, co się z nim w trakcie tej choroby dzieje.”

Nie mogę się leczyć, bo będzie mi to przeszkadzać w mojej pracy i ją stracę.

Reakcja: „Rozmawialiśmy z twoim szefem, zgodził się na to, żebyś dostał urlop lub zwalniał się na wizyty u terapeuty. Opuszczone godziny odpracujesz”

Warto przeczytać: Jeff i Debra Jay, ,,Miłość przede wszystkim. Metoda interwencji w terapii uzależnień od alkoholu i innych substancji psychoaktywnych”, Media Rodzina 2008