1. Zwierciadlo.pl
  2. >
  3. Psychologia
  4. >
  5. Jak przeżyć stratę bliskiej osoby?

Jak przeżyć stratę bliskiej osoby?

123rf.com
123rf.com
Czy zauważyliście, że im bardziej cywilizowane społeczeństwo, tym bardziej ludzie wstydzą się swoich łez? Gdyby ktoś z całkiem odmiennej kultury chciał opisać naszą ceremonię pogrzebową, opisałby grupę bardzo smutnych osób ze spuszczonymi głowami, które wiele energii wkładają w to, aby zamaskować emocje. Czy takie przeżywanie żałoby jest dobre dla nas?

W Internecie  znajdziecie wiele porad typu „Jak powstrzymać płacz na pogrzebie”. Ci, którym się to nie udaje, ronią łzy ukradkowo, zakładają ciemne okulary, udają, że coś wpadło im do oka, słowem - traktują okazanie żalu jak wstydliwe, publiczne rozklejanie się. A z drugiej strony podchodzimy bardzo restrykcyjnie do zewnętrznych oznak żałoby. Gdy ktoś (według społecznych standardów) zbyt szybko zapomina o zmarłym, chodzi w kolorowych ubraniach, nawiązuje nowy związek lub wygląda na wyluzowanego i radosnego, zarzuca mu się powierzchowność, brak uczuć wyższych. To ogromny paradoks współczesnej kultury.

A oto inny obrazek. Istnieją społeczeństwa, w których żałobnicy nie kryją swojego smutku i do woli zalewają się łzami. Nie czują zażenowania z powodu zaczerwienionych oczu, nie próbują ukradkiem ocierać łez. Ta wspólna celebracja jest czymś oczywistym. Po kilku dniach nieskrępowanego wyrażania emocji, przychodzi spokój, pojawia się uśmiech. Życie toczy się dalej.

Przyjmuje się, że żałoba trwa średnio około roku i ma swój przewidywalny cykl. Najpierw pojawia się szok i negacja, potem pozory spokoju i opanowania, następnie bunt, złość i w końcu pustka. Osobie, która doświadczyła straty, doradza się, jak radzić sobie z bólem. Część tych rad polega na szukaniu antidotum, ucieczce od ponurych myśli, a czasem nawet przepisuje się receptę.  Czy takie podejście jest zgodne z konstrukcją człowieka?

Na początku września gościłam słynnego nowozelandzkiego psychologa Colina P. Sissona, autora światowego bestselleru „Wewnętrzne Przebudzenie”. Uczestniczyłam też w prowadzonych przez niegoMistrzostwo Siebie”. Były to zajęcia dla tych, którzy pragną poczuć swą moc wynikającą z autentycznego przeżywania, chcą być obecni w swoim życiu zamiast przed nim uciekać.

Rozmawialiśmy o rozstaniach. O tym, że jeśli kochamy prawdziwie i kogoś, i siebie, i jeśli przeżywamy życie takim, jakim ono jest, a nie „siedzimy we własnej głowie”, filtrując rzeczywistość przez system własnych przekonań i uprzedzeń - jesteśmy gotowi pozwolić odejść tym, których kochamy. Miłość jest naszą preferencją nie uzależnieniem. Ten rodzaj miłości pozwala powiedzieć komuś: „Kocham cię i chciałbym, abyśmy byli razem. Jeśli jednak musisz odejść, rozumiem”. To miłość a nie poczucie własności.

Ktoś z sali zapytał o rozstania, będące wynikiem śmierci. „Jak wtedy pożegnać ukochaną osobę? Jak się z nią rozstać najlepiej”.

- Znam ten stan - odpowiedział Colin.  - Przeżyłem nagłą, nieoczekiwaną śmierć brata. Zginął w wypadku, gdy ja prowadziłem w seminarium w Moskwie. Mój o 6 lat starszy brat był mi bardzo bliski, był moim bohaterem z dzieciństwa. Czułem się z nim związany jeszcze mocniej niż z rodzicami. Znalazłem się w totalnej rozsypce, byłem zrozpaczony. Lecz choć przebywałem daleko od domu, postanowiłem dopuścić do siebie te wszystkie emocje, które się pojawiły. Nie chciałem ich od siebie odsuwać. Chciałem być w pełni obecny w swojej żałobie.

Usiadłem, zacząłem głęboko oddychać*. Pozwalałem sobie czuć to wszystko, co do mnie przychodziło. Rozpacz, strach, zagubienie, poczucie straty… Niczemu nie zaprzeczałem, nie poprawiałem sobie samopoczucia uciekaniem od nich. Powtarzałem takie sesje obecności.

Po siedmiu dniach poczułem, że te wszystkie uczucia, którym dałem przestrzeń, zintegrowały się**. Od tej pory mój żal zamienił się w głęboką wdzięczność za to, że mogłem być z moim bratem przez tyle lat, że miałem go, że był. Mogłem już wspominać jego postać i nasze wspólne przeżycia z uśmiechem i tym właśnie poczuciem wdzięczności.

*Oddech jest  przyzwoleniem na odczuwanie. Małe dzieci mają płynny oddech, podobnie jak osoba pogrążona w głębokim śnie. Ale oddech ludzi dorosłych w czasie dziennej aktywności jest zazwyczaj zupełnie inny. Między wdechami - wydechami (i odwrotnie), tworzą się mikropauzy, które służą utrzymywaniu naszych emocji pod kontrolą. Uczucia, których nie chcemy czuć, takie jak złość, żal, smutek, zostają w ten sposób powstrzymywane. Nie służy to naszemu zdrowiu i w konsekwencji prowadzi do wielu cywilizacyjnych chorób – depresji oraz chorób układu krążenia.

Kiedy zaczynamy głęboko oddychać, nie robiąc przerw między wdechami – wydechami (i odwrotnie), pozwalamy przypłynąć zablokowanym emocjom. Jest to podstawowy mechanizm wykorzystywany w sesjach oddechowych.

** Integracja oznacza, że emocje zmieniły się w konstruktywną, wspierającą energię.

Jeśli doświadczyłeś straty, przyjmij wszystkie uczucia i emocje, jakie jej towarzyszą. Nie uciekaj przed nimi w aktywność, która ma Ci pomóc w nieodczuwaniu. Kiedy nie uciekamy ani w przeszłość, aby coś rozpamiętywać, ani w przyszłość, aby dokądś się spieszyć - jesteśmy w chwili obecnej, jedynej, którą naprawdę mamy.

Oto pomocne ćwiczenie, które zajmuje niewiele dłużej niż minutę. Pozwoli Ci skontaktować się ze sobą na głębszym emocjonalnie poziomie. Sprawi, że będziesz „tu i teraz”.

  • Usiądź prosto i weź kilka świadomych głębokich oddechów. Skup się na nich, poczuj, jak powietrze wypełnia Twoje płuca. Nie rób przerw między wdechami - wydechami (i odwrotnie). Niech twój oddech przypomina płynną sinusoidę.
  • Przez kilkanaście sekund skup się na swojej fizycznej obecności. Poczuj swoje ciało. Zwykle go nie odczuwasz, chyba że poprzez energię bólu. Teraz pozwól niech przypłyną do Ciebie zmysłowe wrażenia. Dotyk tkanin, w które jesteś ubrany, bicie serca, pulsowanie krwi.
  • Potem przenieść uwagę na swoje myśli i „przypatrz” się im. Popatrz na nie tak jak na przejeżdżające pociągi w Twojej głowie. Nie daj się im zabierać. Jeśli trudno Ci skupić myśli, to prawdopodobnie właśnie o tym myślisz.
  • Po kilkunastu sekundach przenieść uwagę na swoje emocje. Poczuj je i oddychaj nimi tak, jakby były zawieszone w powietrzu. Jeśli czujesz smutek, wyobraź sobie, że nabierasz go w płuca. Nie odpychaj go, by poczuć się lepiej. Nie odrzucaj. Powiedz w myślach – pozwalam sobie czuć się w ten sposób.
Powtarzaj to ćwiczenie jak najczęściej. Może sprawić, że nieoczekiwanie poczujesz w sobie moc. Jest to moc bycia obecnym.

ZAMÓW

WYDANIE DRUKOWANE E-WYDANIE
  • Polecane
  • Popularne
  • Najnowsze
  1. Psychologia

Liczenie strat. Poczucie stabilności, płynność emocjonalną - co jeszcze zabrała nam pandemia? 

Smutek, stratę trzeba „przerobić”, bo jeśli tego nie zrobimy, te wszystkie uczucia do nas wrócą. (Fot. iStock)
Smutek, stratę trzeba „przerobić”, bo jeśli tego nie zrobimy, te wszystkie uczucia do nas wrócą. (Fot. iStock)
Pandemia sprawiła, że większość z nas straciła coś bardzo ważnego – porządek swojego świata. I nikt z nas nie wie, jak będzie dalej. “I ta niepewność to nasza nowa »stała«, musimy się z nią zmierzyć” - mówi psychoterapeuta  Michał Pozdał.

Pandemia sprawiła, że większość z nas straciła coś bardzo ważnego – porządek swojego świata. I nikt z nas nie wie, jak będzie dalej. “I ta niepewność to nasza nowa »stała«, musimy się z nią zmierzyć” - mówi psychoterapeuta  Michał Pozdał.

Z pandemią mierzymy się od kilku miesięcy. Najpierw wszyscy panicznie baliśmy się w zasadzie tylko jednego – że zachorujemy. Teraz nadszedł czas liczenia strat… I jest co liczyć, niestety. Choć muszę powiedzieć uczciwie, że jako terapeuta spotykam także tych, którzy nie tylko nie stracili, ale wręcz zyskali. Materialnie – są takie branże, które się wzmocniły, ale i emocjonalnie – udało się odbudować, trochę naprawić relacje z ludźmi. Jednak statystyka jest taka: ci wygrani to wyjątki.

Bo zdecydowana większość z nas coś straciła. Tak. Przede wszystkim straciliśmy coś absolutnie bezcennego – dopiero dziś zaczynamy to dostrzegać – porządek naszego świata, życia. Straciliśmy poczucie stabilności. A utrata płynności finansowej, której wielu z nas właśnie doświadcza, jest tylko jedną z przyczyn tego, że grunt usuwa się spod naszych stóp.

Wydaje się, że jest przyczyną zasadniczą. Właśnie – wydaje się. A ja pracując z ludźmi, mam taką obserwację, że naszą zasadniczą stratą jest konieczność zweryfikowania mocno zakorzenionego w ludziach Zachodu poglądu, że jesteśmy niemal bogami. Status quo świata, w którym żyliśmy, zostało zburzone.

Czyli straciliśmy nie tylko płynność finansową, ale także „płynność emocjonalną”?Dokładnie tak. I z tym musimy się uporać, nie tylko znaleźć nową pracę, nowe źródło dochodu. Mam wrażenie, że większość z nas znalazła się w sytuacji analogicznej do sytuacji dziecka, które dowiedziało się, że jego rodzice się rozwodzą, czy dziecka, które właśnie straciło opiekunów. Na poziomie emocji to znaczy tyle – znany świat przestał istnieć. I dotyczy to wielu sfer życia. Wiedzieliśmy na przykład, że przynajmniej dwa razy w roku mamy urlop i wtedy możemy sobie gdzieś polecieć. Czekaliśmy na ten moment. A dziś? Nie ma szans. I wcale nie chodzi o to, czy panią na to stać, czy nie… Chcę przez to powiedzieć, że żyliśmy, mniej lub bardziej, ale w bańce mydlanej, w większym lub mniejszym, ale poczuciu omnipotencji. Dziś słyszę od pacjentów, że nie radzą sobie z tym, że nie mogą – jak zawsze – pójść do siłowni czy na basen. Straciliśmy sprawdzone źródła psychicznego komfortu, to, co nas stabilizowało, dawało – szalenie ważne dla człowieka – poczucie stałości. Pokolenie, które urodziło się po 1989 roku, przeżywa szok. Pracuję z młodymi ludźmi, oni cierpią. Ja pamiętam kolejki na granicach, walkę o zdobycie paszportu, ale dla nich porządek, w który wierzyli, został zniszczony.

Czy mamy poczucie, że to jest nieodwracalne, czy liczymy, że niebawem wróci stary, „dobry” świat? Słucham ludzi, obserwuję ich reakcje i większość z nas, mam wrażenie, wierzy, że to stan przejściowy. I wszystko wróci „do normy”. Nie chcę mówić, że nie wróci, ale nie mogę uczciwie powiedzieć moim pacjentom: „Proszę wytrzymać, będzie dobrze”. Bo nie wiem, jak będzie. Nikt z nas nie wie. I ta niepewność to kolejna trudność, z którą musimy się zmierzyć. To nasza nowa „stała”.

A żyliśmy w świecie, w którym robiliśmy wszystko, żeby odpowiedź „nie wiem” nie istniała… O, tak, „Sky is the limit”. A tu okazało się, że są granice, są ograniczenia. Wiele przed nami… Bo my wszyscy wciąż jesteśmy w fazie szoku, a to dopiero pierwsza faza naszej zbiorowej żałoby.

Żałoby? Tak, żałoby. Bo bez wątpienia coś umarło. Nasze „wiem”, nasza pewność, stabilizacja, nasze rytuały, jakaś stałość. Nie są stałe nasze urlopy, plany, dochody, a to bardzo dużo, to generuje ogromny lęk. Na Śląsku, gdzie pracuję, już dwóch znanych, dotąd świetnie sobie radzących biznesmenów popełniło samobójstwo…

Przed nami wysyp stanów depresyjnych, a może już mamy z nim do czynienia?Pamiętajmy, że pandemia koronawirusa nakłada się na, już od lat istniejącą prawie na całym świecie, pandemię depresji! Więc dziś jesteśmy w podwójnie trudnej sytuacji. I tak, już teraz, my terapeuci, dostrzegamy, że rośnie liczba ludzi przeciążonych. A depresja jest chorobą, która atakuje wtedy, kiedy nasz układ nerwowy jest przeciążony właśnie. Mamy, mój zespół i ja, coraz więcej nowych pacjentów, zgłaszają się z zaburzeniami lękowymi, z zaburzeniami nastroju. Chcę tu jednak powiedzieć coś ważnego. Jasne, są ludzie z depresją i jest ich coraz więcej, ale… nie mamy jej wszyscy! I nawet dziś nie każdy powinien wychodzić od psychiatry z receptą w ręku. Żałoba po utraconym życiu nie jest tożsama z depresją. Żałoba to nie depresja i nie należy jej „zakleić” lekami. Żałobę trzeba przeżyć. Rozumiem, że ktoś jest zrozpaczony, bo stracił pracę. I utrata pracy jest powodem do tego, by być przygnębionym. Smutek, stratę trzeba „przerobić”, bo jeśli tego nie zrobimy, te wszystkie uczucia do nas wrócą. Nigdy dobrym rozwiązaniem nie jest zamiatanie bólu pod dywan, a teraz, w ekstremalnie trudnych warunkach, nie jest to dobry pomysł tym bardziej!

Powiedział pan, że jesteśmy w pierwszej fazie żałoby, co dalej, co teraz musimy znieść? Z żałobą jest tak, że aby było lepiej, najpierw musi być gorzej. To tak jak z raną, jak nie polejemy jej czymś, co sprawi, że się będzie pienić i szczypać, to się nie zagoi. Po szoku trzeba pozwolić sobie na żal i tęsknotę za tym, co było. I tu kolejna trudność – nie umiemy tego. Żyliśmy, to określiło już kilku mądrych terapeutów – powtarzam, a nie wymyślam – w czasach ultramaniakalnych.

Co to znaczy? Ma być dobrze, mamy być zadowoleni, jak jest depresja, to trzeba pokonać ją natychmiast. Wszystko na już, na zawołanie, na pstryknięcie palcem. No to teraz przed nami odwyk. Nic nie będzie na już, na zawołanie. Potrzebujemy czasu. Czasu na przeżycie żałoby. Żałoby po świecie sprzed koronawirusa. I, proszę, dajmy sobie ten czas.

  1. Psychologia

Czy zdrada musi oznaczać koniec związku?

Związek, który przeżyje zdradę i naprawdę ją przepracuje, nie tylko przetrwa, ale też się wzmocni. Tylko zdradzony partner musi być w stu procentach pewien, że naprawdę wybaczył. (Fot. iStock)
Związek, który przeżyje zdradę i naprawdę ją przepracuje, nie tylko przetrwa, ale też się wzmocni. Tylko zdradzony partner musi być w stu procentach pewien, że naprawdę wybaczył. (Fot. iStock)
Jakiś ON, jakaś ONA. Stało się i bardzo boli. Rodzi pytania: w czym ONA była lepsza, co ON takiego umie? Co teraz będzie? Ciąg dalszy zależy od ciebie. Bo zdrada nie musi być końcem związku i seksu, ale na pewno jest dla partnerów wielką próbą.

Kiedy Renata dowiedziała się o niewierności męża, chciała umrzeć. On wyciągał w jej stronę rękę, a ją nękały natrętne myśli: „Czy była ładniejsza ode mnie? Bardziej atrakcyjna? Czy godziła się na to, na co ja się nie zgadzam?”. Rodziły się obawy, gdy mąż wychodził – bała się, że ten koszmar się powtórzy, że ją znowu oszuka.

Patryk po zdradzie żony również dużo myślał o „rywalu”. W intymnych momentach zaczynało się wewnętrzne bombardowanie: „Czy był lepszym kochankiem? Sprawniejszym? Lepiej wyposażonym przez naturę? Bardziej pobudliwym? Jak ją dotykał? Jak jej z nim było?”.

– To dość typowe wątpliwości i pytania – mówi Małgorzata Zaryczna, seksuolożka i psycholożka. – U kobiet zdrada nadwątla przede wszystkim poczucie bezpieczeństwa. Zastanawiają się też, czy i jakie emocje łączyły kochanków. U mężczyzn cierpi głównie ego. Gubią się w domysłach, jak daleko kochankowie posunęli się w fizycznej sferze relacji.

Wyhodować awersję

Renata postanowiła: „Mąż jest dla mnie całym światem, nie chcę go stracić. Zacznę godzić się na to, czego do tej pory nie chciałam, wtedy nie będzie musiał szukać atrakcji poza domem”. W epoce gadżetów erotycznych i rozmaitych specyfików można przecież wszystko, także kochać się, nawet gdy nie ma się na to ochoty… Renata zgadzała się na seks oralny, a potem także analny, by spełnić oczekiwania męża. Niestety, jej ciało miało własne zdanie: traktowane jak przedmiot, uwarunkowało się i przestało reagować w ogóle na seksualne bodźce. Leżało jak kłoda. Libido po jakimś czasie zanikło w ogóle – jego miejsce zajęła awersja.

Małgorzatę Zaryczną wcale to nie dziwi. Przecież kiedy zabierasz ze sobą do łóżka niewybaczoną zdradę, twoje ciało nie jest w stanie się na tyle rozluźnić, by czerpać przyjemność z dotyku i obcowania z drugim ciałem. Ono jest inteligentne, odmawia działania w oderwaniu od emocji. Jeśli w łóżku królują lęk i niepewność, nie ma miejsca na przyjemność.

Tak stało się także w związku Patrycji. Kiedy dowiedziała się o zdradzie Janka, nie pytała o nic. Rozwód? Nigdy w życiu, przecież mają dom, kredyt, dorastającego syna. Powiedziała więc: „Wybaczam ci i zapomnijmy o wszystkim. Żyjmy dalej, jakby nic się nie stało”. Ale na samą myśl o mężu w ramionach innej kobiety wszystko ją bolało. Przestała czuć jakikolwiek pociąg seksualny. A mąż znalazł sobie kolejną kochankę, tylko tym razem lepiej się z tym ukrywał.

– Wielkim błędem jest powiedzenie partnerowi „wybaczam” jedynie z chęci utrzymania związku – ostrzega Zaryczna. – Bez przepracowania zranienia i negatywnych emocji, przyznania im prawa istnienia, owo „wybaczam” będzie przedłużaniem męczarni lub początkiem końca związku.

Zarówno Patrycja, jak i Renata uratowałyby swoje życie seksualne, a – co za tym idzie – i związek, gdyby skonfrontowały się z rzeczywistością, przyjrzały stanowi, który do zdrady doprowadził, i emocjom, które w nich wzbudziła. Proces zdrowienia wymaga szczerości, odwagi i naprawdę ciężkiej pracy nad odbudowaniem zaufania, bez którego związek nie będzie udany. Inaczej nie tylko seks, ale zwykłe bycie razem nie będzie możliwe. Nieprzepracowane emocje wybuchają przy każdej sprzeczce czy kryzysie. Taką „emocjonalną czkawką” mogą powrócić nawet po 15 latach.

Natrętne obrazy

Zośka chciała „oczyścić rany”. Dlatego poprosiła męża, żeby jej opowiedział, jak mu było z tą drugą kobietą i co razem robili. Bolało. Ale może teraz już będzie można o tym zapomnieć? Przeciwnie – dopiero teraz zaczęły się naprawdę natrętne myśli o kochance. Jej wyobraźnia cały czas podsuwała obrazy tego, co razem robili. Zośka nie była w stanie myśleć w łóżku o niczym innym.

Zdaniem Małgorzaty Zarycznej, taka dawka informacji jest raniąca i przynosi nieodwracalne skutki – nie sposób pozbyć się z pamięci sugestywnych obrazów.

– Mądre oczyszczenie ran polega na tym, by dać sobie czas na cierpienie i ból – radzi Zaryczna. – Przygotować się, że przez następne dwa–trzy miesiące będzie trudno, a relacje partnerskie się znacznie ochłodzą. Że trzeba będzie się zastanowić, czy dalej być ze sobą. I jak najwięcej rozmawiać: o uczuciach, oczekiwaniach, pragnieniach i mocnych stronach relacji.

Zośka dostała swoją opowieść i już się po niej nie podniosła. Odeszła po kilku tygodniach. Być może poradziłaby sobie z natrętnymi wyobrażeniami, gdyby pomyślała o pomocy terapeuty. Wtedy może zrozumiałaby, skąd te powracające obrazy, które nie chciały jej opuścić i – czy to zazdrość, niepewność, a może wręcz masochizm – mogłaby z czasem je w sobie zdusić.

Partner nie jest i nigdy nie będzie terapeutą, może zwyczajnie nie dać rady przyjąć naszego żalu i wyrzutów – po takie wsparcie, przestrzeń i zrozumienie warto zgłosić się do psychologa.

Kontakt z terapeutą jest wskazany także w przypadku, gdy związek po zdradzie się rozpadnie, wchodzisz w kolejny i… nie jesteś w stanie rozluźnić się w łóżku. Może się też zdarzyć, że kilka następnych związków skończy się zdradą. Bezstronny terapeuta pomoże przyjrzeć się schematom tych relacji, odpowiedzieć, dlaczego wybierasz kochanków skłonnych do niewierności lub jaki popełniasz błąd, budując relacje, które zawsze kończą się nadużyciem twojego zaufania.

W roli podpałki

Judyta, paradoksalnie, właśnie zdradzie zawdzięcza rewolucję w sypialni. Seks z mężem był od lat letni, bez rewelacji. Ale Karol, kochanek, pokazał jej (a może przypomniał?), jak cudownie, przyjemnie, namiętnie i ogniście może być w łóżku.

– Zdarza się, że gorący romans budzi na nowo pożądanie, a poziom energii seksualnej gwałtownie się podnosi – mówi seksuolog. – Judyta nie jest tu wyjątkiem: wiele kobiet przyznaje, że największe uniesienia zdarzały się im poza stałym związkiem, bo dopiero wtedy pozwoliły sobie na swobodę i frywolność, której wstydziły się w małżeńskiej sypialni.

Czasem małżonkowie dopiero z kimś „na boku” przeżywają: pierwszy orgazm, pierwsze całkowite odprężenie, pierwszy raz taki czy inny rodzaj pieszczot – nie bojąc się oceny, krytyki partnera, pozwalają sobie na więcej. Rozbudzeni mogą „przynieść” tę energię do domu i podzielić się nią z mężem czy żoną. Ale jest jeden trudny do spełnienia i dyskusyjny moralnie warunek: zdradzany partner nie może o tym wiedzieć, a zdradzający – mieć poczucia winy. Jeśli czuje się winny, sprawi, że w sypialni zrobi się jeszcze chłodniej, bo podświadomie sam będzie chciał się ukarać za to, że rani ukochaną osobę. Zanik erekcji u nękanego poczuciem winy, zdradzającego męża nie jest niczym nowym; podobnie, jak oziębłość u zdradzającej żony.

Sporo szczęścia mieli Mira i Zbyszek. Byli parą „od zawsze”, byli też swoimi jedynymi partnerami seksualnymi. Mira długo walczyła z pokusą sprawdzenia, jak byłoby jej z innym. Przegrała i sprawdziła. Okazało się, że tak sobie, ze Zbyszkiem o niebo lepiej. Tylko, że on się dowiedział. Na początku cierpiał. Ale przyjął do wiadomości, że „to był tylko seks”. Tym bardziej, że sam miał na sumieniu kilka eksperymentów. Rozumiał więc, że romans Miry nie musi zagrozić ich związkowi, miłości, więzi. Co więcej, wybaczywszy, Zbyszek poczuł, że Mira bardziej go pociąga. Fakt, że inny mężczyzna uznał ją za atrakcyjną i że uprawiała z nim seks, zaczął go podniecać. W ich sypialni, przez lata nieco sennej, zdecydowanie zawrzało.

Helen Fisher, amerykańska psycholog i specjalistka od związków, uważa, że nowa miłość czy romans wywołują zastrzyk hormonów, te z kolei sprawiają, że jesteśmy bardziej chętni do seksu i bardziej receptywni, kiedy partner go proponuje. Silnym afrodyzjakiem jest sama zazdrość. I jeśli zdradzony partner ma silne poczucie własnej wartości – jak Zbyszek – i potrafi uwierzyć, że jego pozycji i związkowi nic nie zagraża, będzie umiał przekuć zdradę w akcelerator pożądania.

Uciemiężony ciemiężca

Kiedy Michał zdradził Anetę, powiedziała: „Chcę, żebyś mi wynagrodził to całe cierpienie. Wtedy może przestanie boleć i będę umiała wybaczyć”. Postawiła też warunki: Michał ma się tłumaczyć, gdzie jest i co robi. Zawsze i o każdej porze. – Żebym nie musiała zachodzić w głowę, czy to się znowu nie dzieje – wyjaśniła.

Niestety, przejęcie kontroli nad krokami partnera wcale nie spowoduje, że zdrada przestanie boleć. Z bólem trzeba sobie poradzić samemu. Partner niewiele może zrobić, byśmy poczuli się bezpieczniej.

– Choćby spełnił wszystkie nasze warunki, nam lepiej nie będzie – ostrzega seksuolożka. – Tu potrzebne jest nie zadośćuczynienie, ale długotrwały proces odbudowywania zaufania. Chcemy natychmiast wytrzeć gumką to, co się zdarzyło i wrócić do tego, co było? To zrozumiałe, ale nierealne.

Można cały czas utrzymywać wiarołomnego partnera w poczuciu winy, atakować i obarczać odpowiedzialnością za całe zło. Można pragnąć, by odpokutował to, co zrobił. Tylko, że taka strategia ma krótkie nogi. Partner wprawdzie kładzie uszy po sobie – w końcu przewinił. Przyjmuje wyrzuty. Pozwala kontrolować swoje poczynania, pokornie tłumaczy się z każdego kroku. Ale po jakimś czasie ta kontrola budzi w nim naturalny sprzeciw. Jest coraz bardziej napięty. Zaczyna mieć dość roli ciemiężonego przez lata byłego ciemiężcy. To rodzi podstawę do… kolejnej zdrady, rosnącego dystansu i ostatecznego rozpadu więzi. Wiele związków wpada w taką pułapkę.

– Masz prawo postawić partnerowi warunki i określić, czego oczekujesz w przyszłości. Możesz poprosić, żeby np. zniknął na dwa tygodnie i dał wam czas na zastanowienie. Możesz rozmawiać i krytykować zachowania, ale bez inwektyw. Możesz zaproponować wspólną terapię. Tylko zastanów się, czego chcesz i bądź konsekwentny – radzi Zaryczna.

Najlepiej dać sobie czas na pracę nad związkiem. Nie podejmować przez kilka miesięcy poważnych kroków: przeprowadzki, starań o trzecie dziecko – to za duże obciążenie dla być może rozpadającej się relacji. I nie zniechęcić się. Związek, który przeżyje zdradę i naprawdę ją przepracuje, nie tylko przetrwa, ale też się wzmocni. A nowe doświadczenia mogą dodać pieprzu w łóżku. Tylko zdradzony partner musi być w stu procentach pewien, że naprawdę wybaczył. Zamiatanie pod dywan nic nie da. Ciało powie prawdę.

  1. Psychologia

Typy osobowości – które rodzaje temperamentu najlepiej do siebie pasują?

Znawcy charakteru twierdzą, że najtrudniej porozumieć się cholerykowi z flegmatykiem i melancholikowi z sangwinikiem. (Ilustracja iStock)
Znawcy charakteru twierdzą, że najtrudniej porozumieć się cholerykowi z flegmatykiem i melancholikowi z sangwinikiem. (Ilustracja iStock)
Czy melancholik z sangwinikiem potrafią stworzyć udany związek? Jak dotrzeć do flegmatyka? Poznanie temperamentu drugiej osoby może pomóc w zrozumieniu jej postępowania.

Temperament. Ten względnie stały zespół cech stanowi najogólniejszy opis każdego człowieka. Jest zdeterminowany biologicznie, chociaż podlega niewielkim zmianom spowodowanym wychowaniem, dojrzewaniem czy oddziaływaniem środowiska społecznego. Za prekursora nauki o temperamencie uważa się greckiego lekarza Hipokratesa, żyjącego w V wieku p.n.e., który stwierdził, że naturę ciała człowieka stanowią cztery „soki” w organizmie: krew, flegma oraz żółta i czarna żółć. Ale dopiero inny lekarz, Claudius Galen, w II wieku n.e. opracował pierwszą typologię temperamentów, z których cztery przetrwały do dnia dzisiejszego: sangwinik, choleryk, melancholik i flegmatyk.

Sangwinik

Typ silny, zrównoważony, ruchliwy, odporny i zaradny życiowo. Uwielbia częste urozmaicenia, więc błyskawicznie adaptuje się do zmieniających się warunków. Szybko się wzrusza, jest przejęty, ale błyskawicznie zapomina o co chodziło. Jest aktywny, otwarty, przedsiębiorczy. Cechuje go wesołość, pogoda ducha. Potrzebuje przestrzeni, ruchu, czasu na zabawę. Jest towarzyski, skoncentrowany na ludziach i uznaniu, lubi być w centrum uwagi. Dzięki swoim zdolnościom przystosowawczym jest lubiany w towarzystwie. Jednak jest niestały, co niekiedy przysparza mu kłopotów. Pracuje, gdy go pobudza otoczenie, natomiast sam jest skłonny do lenistwa. Często działa na zasadzie „słomianego ognia”. Jest optymistą, cechuje go duża odporność na życiowe perturbacje.

Motywuje go: sympatia i uznanie otoczenia, sukces społeczny, ryzyko.
Obawia się: odrzucenia społecznego, samotności.
Jeśli chcesz dotrzeć do sangwinika: mów wprost, co myślisz, ale częściej chwal, niż krytykuj, doceń umiejętności czy dobrze wykonaną pracę, weź poprawkę na hurraoptymizm, wywieraj lekką presję, stymuluj do działania.
Jeśli to ty jesteś sangwinikiem: stawiaj innym granice, nie pozwól się wykorzystywać, ustal sobie priorytety i pilnuj terminów, patrz realistycznie.
Jak mogą cię postrzegać inni: powierzchowny, optymista, żądny sławy i poklasku, nieuważny, sztuczny, naiwny.

Choleryk

Typ silny, niezrównoważony. Nie potrafi się hamować, nawet gdy wymaga tego sytuacja. Wtedy staje się niespokojny, agresywny, zaczepny aż do okresowego znużenia. Cechuje go niecierpliwość, witalność, ogromna potrzeba aktywności. Bywa gwałtowny, wybuchowy i konkurujący. Optymista. Ma silnie zaakcentowane „ja”, jest niezależny, zdecydowany, żywiołowy. Potrafi intensywnie pracować. Trudnościom wychodzi naprzeciw, szuka najefektywniejszych rozwiązań, chętnie podejmuje wyzwania, samodzielnie rozwiązuje problemy, nie znosi przegrywać. To człowiek czynu, lubi rozkazywać, zdobywać. Działa szybko i gwałtownie, w wielu kierunkach, dynamicznie i z entuzjazmem, nastawiając się na rezultaty. Kocha walkę, ryzyko, przygody, pokonywanie trudności.

Motywuje go: cel, ryzyko, nastawienie na efekty, nowe wyzwania.
Obawia się: wykorzystania, utraty kontroli.
Jeśli chcesz dotrzeć do choleryka: mów o rezultatach, koncentruj się na zadaniach, pozostaw dużo swobody i możliwość wyboru. Wybaczaj wybuchy złości, jasno określ swoje granice. Jeśli coś źle robi, asertywnie go o tym poinformuj.
Jeśli to ty jesteś cholerykiem: wykaż więcej wrażliwości, weź pod uwagę potrzeby innych, o ile to możliwe, wyjaśniaj swoje motywy, od innych nie oczekuj zbyt wiele, pozwól bliskim na odrobinę luzu.
Jak mogą cię postrzegać inni: przedsiębiorczy, arogancki, wymagający, wyzyskiwacz.

Melancholik

Jego życie wypełniają lęki i kłopoty. To pesymista, widzący tylko czarną stronę życia. Często sam sobie podstawia nogę, szuka dziury w całym. Z reguły cierpi na kompleks niższości. Każde niepowodzenie utwierdza go w przekonaniu, że jest niewiele wart. Nie wytrzymuje silnego i długiego pobudzenia, potrzebuje częstych odpoczynków. Mało odporny na sytuacje konfliktowe. Bywa bierny, zahamowany. Z trudem przystosowuje się do otoczenia. Szybkie i częste zmiany warunków życia wpływają dezorganizująco na jego postępowanie. Przed podjęciem ważnej decyzji rozważa za i przeciw. Jest powściągliwy i zamknięty w sobie. Mało towarzyski, trudno nawiązuje relacje, ale jeśli już się zaprzyjaźni, jest wierny. Bardzo wrażliwy, jego przeżycia są głębokie, chociaż powstają wolno i z trudem przedostają się na zewnątrz.

Motywuje go: bezpieczeństwo, jakość.
Obawia się: krytyki.
Jeśli chcesz dotrzeć do melancholika: prowadź uporządkowaną rozmowę, jeśli chcesz, by coś zrobił, zapytaj, jak to powinno być zrobione, skupiaj się na tym, co jest do zrobienia, dostarczaj szczegółów, wyrażaj się logicznie i precyzyjnie, daj czas na realizację, zapewnij spokój, akceptację i poczucie bezpieczeństwa, przygotuj na zmiany, nie krytykuj, a rzeczowo wytłumacz.
Jeśli to ty jesteś melancholikiem: nie rób wszystkiego sam, porzuć strach, czasami pozwól sobie na spontaniczność, niech detale nie będą ważniejsze od ludzi, wykaż więcej optymizmu, uwierz w swoje siły, zacznij okazywać emocje.
Jak mogą cię postrzegać inni: ostrożny, precyzyjny, drobiazgowy, asekurant, pesymista.

Flegmatyk

Dobrze przystosowany do życia, odporny. Zadowolony z siebie i z otoczenia. Trudno go czymś zranić. Zazwyczaj mówi i reaguje spokojnie, powoli, bez wyraźnego przejawiania emocji czy żywszej mimiki. Jest mało ruchliwy. Nie znosi pośpiechu, pracuje powoli, systematycznie. Dotrzymuje zobowiązań i terminów. W pracy lubi mieć jasno określony zakres obowiązków. Trudno wywołać u niego niepokój, nawet w trudnych sytuacjach. Potrafi znaleźć się wśród ludzi, a relacje są dla niego niezwykle istotne. Precyzyjny, powściągliwy, cierpliwy i niewzruszony. Z reguły panuje nad sobą i nie poddaje się emocjom. Jego przeżycia mogą być głębokie, ale ograniczają się do wybranych ludzi. Pomimo chłodu i pozornej nieczułości potrafi pomagać innym. Ma problemy z szybkim przystosowaniem się do zmiennych warunków życia. Nie lubi nowych sytuacji, za to uwielbia święty spokój.

Motywuje go: bezpieczeństwo, stabilizacja, ludzie.
Obawia się: niestabilności, zdania się na los.
Jeśli chcesz dotrzeć do flegmatyka: zadawaj pytania, okazuj pomoc i uwagę, wytłumacz, rób sugestie, przygotuj na zmiany, nie zaskakuj, pokaż alternatywy, wspieraj.
Jeśli to ty jesteś flegmatykiem: rozwijaj spontaniczność i elastyczność, zaakceptuj zmiany, przejmuj inicjatywę, nie unikaj konfrontacji.
Jak mogą cię postrzegać inni: bez wyrazu, powolny, cierpliwy, ostrożny, letargiczny.

Lubimy podobnych

Znawcy charakteru twierdzą, że najtrudniej porozumieć się cholerykowi z flegmatykiem i melancholikowi z sangwinikiem. Z drugiej strony związek dwóch choleryków też nie będzie należał do udanych, bo będą mu towarzyszyły odwieczne zmagania o dominację oraz obawy o bycie wykorzystanym. Natomiast najłatwiej porozumieć się cholerykowi z sangwinikiem lub melancholikiem, melancholikowi z cholerykiem lub flegmatykiem, flegmatykowi z sangwinikiem i melancholikiem, a sangwinikowi z flegmatykiem i cholerykiem. Dlaczego?

Lubimy podobnych do siebie, ponieważ lepiej wyczuwamy ich nastroje. Z drugiej strony, z każdym można dojść do porozumienia. Chodzi o to, żeby wykorzystać zalety danego typu temperamentu, a zniwelować te, które mogą wywierać niekorzystny wpływ na wspólne funkcjonowanie.

Żaden typ temperamentu nie jest lepszy ani gorszy, jesteśmy po prostu różni. Ba, nawet ta sama cecha charakteru może być inaczej spostrzegana, np. uważasz, że jesteś dowcipny, a otoczenie postrzega cię jako złośliwego, sądzisz, że jesteś zdecydowana, a ludzie widzą w tobie uparciucha. Na pewno dobrze wiedzieć, jakie cechy składają się na naszą indywidualną charakterystykę, nie złościć się na coś, co przynależne nam z natury. I dostrzec w tym prawdziwy dar.

Warto przeczytać: Strelau, „Rola temperamentu w rozwoju psychicznym”, WSiP, Warszawa 1990; M. Fedeli, „Temperamenty charaktery osobowości, Wydawnictwo WAM, Kraków 2003; J. Strelau, „Temperament, osobowość, działanie”, PWN, Warszawa 1985.

  1. Psychologia

Związki Living Apart Together. Będąc razem, ale żyjąc osobno

Związki LAT nie mieszkają ze sobą, nie dzielą się wydatkami, nie prowadzą wspólnie gospodarstwa domowego. Tak jakby trochę było się singlem, a trochę żyło się w parze. W zasadzie jest się w związku, tylko zachowuje się dużą autonomię. (Fot. iStock)
Związki LAT nie mieszkają ze sobą, nie dzielą się wydatkami, nie prowadzą wspólnie gospodarstwa domowego. Tak jakby trochę było się singlem, a trochę żyło się w parze. W zasadzie jest się w związku, tylko zachowuje się dużą autonomię. (Fot. iStock)
Living Apart Together, czyli będąc razem, ale żyjąc osobno. To taki typ pary, w którym każdy wraca do swojego mieszkania. Czasami to naturalny etap bycia razem. Co jednak w przypadku, kiedy ten etap zmienia się w kolejne lata takiego życia razem, ale osobno?

Różnie się o tej relacji pisze - czasami określa się ją jako „partnerstwo bez wspólnego mieszkania", czasem „związek na odległość". Niewątpliwie jest to związek, ponieważ para sama określa siebie jako parę. Często jest też tak, że inni także wiedzą, że „tych dwoje" to para, chociaż każdy z nich mieszka w swoim mieszkaniu. Poza tym takie związki cechuje często trwałość i brak przypadkowości oraz monogamiczność. Dwoje ludzi utrzymuje także relacje seksualne, które nadają cechę intymności takiemu związku. To taki typ związku, w którym wydaje się, że „ma się ciastko i je się ciastko", czyli zachowuje się dużą niezależność, przy jednoczesnym byciu w zaangażowanej relacji.

Czasem trudno zdefiniować tego rodzaju układ. Małżeństwo określone jest przez status formalny i tworzenie wspólnego gospodarstwa domowego, kohabitacja przez wspólne mieszkanie. Co jednak ze związkiem LAT? Para nie mieszka ze sobą, nie dzieli się wydatkami, nie prowadzi wspólnie gospodarstwa domowego. Tak jakby trochę było się singlem, a trochę w parze. W zasadzie jest się w związku, tylko zachowuje się dużą autonomię.

Ja mam 20 lat, ty masz 20 lat

Dla dwudziestolatków to zazwyczaj normalne, że tworzą parę typu LAT, bo mieszkają wspólnie z rodzicami, nie mając własnych czterech kątów. Najczęściej mają 18-24 lata, nie mają jeszcze dzieci, ani doświadczeń we wspólnym mieszkaniu z partnerem. Przyznają, że po ukończeniu szkoły, studiów i znalezieniu stałego zatrudnienia, mają w planach wspólne zamieszkanie.

„Jestem na piątym roku studiów i jeszcze mieszkam z rodzicami, tak samo jak moja dziewczyna - pisze Jakub. - Każdy z nas ma swój pokój. Rodzice też liberalnie podchodzą, czasem ja śpię u niej, czasem ona u mnie. Najczęściej, kiedy nie ma ich w domu, tak jest wygodniej. Każde z nas trochę pracuje, ale to są staże, jakieś praktyki, zlecenia, nie starczy na to, żeby uskładać na wynajem. Nie ukrywam, że mieszkanie z rodzicami ma też zalety, bo nie muszę się martwić o rachunki. Ale tak poważnie myślimy, żeby po studiach, jak znajdziemy pracę, sobie coś wynająć na początek, pomieszkać razem, spróbować żyć na własny rachunek. A potem, kto wie, jak się to potoczy, może ślub i rodzinka?”, dodaje.

Solo mama, solo tata

Inną grupą, która preferuje tego typu związki to samodzielni rodzice, szczególnie kobiety. Wynika to głównie z tego, że zanim podejmie się decyzję o wspólnym mieszkaniu, należy być pewnym swoich decyzji ze względu na dobro dziecka czy dzieci.

„Jestem po rozwodzie już 5 lat, mam 8-letniego synka. Oczywiście w przyszłości marzyłabym o tym, żeby jakoś z moim partnerem zacząć budować tę rodzinę wspólnie. Na razie on ma własne mieszkanie, ja mieszkam z Kubą. Wszystko mam w tym mieszkaniu poukładane, mamy dwa pokoje z kuchnią. Kuba ma swój, ja śpię w dużym. Nie bardzo sobie wyobrażam, żeby jeszcze miał zamieszkać z nami w tym momencie mój partner i kilka dni w tygodniu jego dzieci. Wiem, że ludzie żyją w gorszych warunkach, ale ja tak nie chcę. Chcę, żeby Kuba nadal miał komfort swojego własnego pokoju. Mój partner ma dużą kawalerkę, więc przeprowadzka do niego nie wchodzi w grę. Na razie tak tkwimy w takim zawieszeniu. Chcemy być razem, ale nie śpieszy nam się z podjęciem decyzji o kredycie na większe mieszkanie, bo to zobowiązania i bardzo poważna decyzja”, mówi Karolina.

LAT forever?

Część dorosłych w wieku 25-40 lat, którzy w większości są bezdzietni i najczęściej nie mają wcześniejszych doświadczeń małżeńskich, ale za to byli już w związkach nieformalnych, preferuje taki styl życia. Z jednej strony to naturalny etap przejściowy w trakcie poznawania się i randkowania. Ale co w przypadku, kiedy z kilku miesięcy robi się kilka lat?

„To nie jest łatwe pytanie, dlaczego mieszkamy osobno - mówi Sylwia. - Z jednej strony mam wrażenie, że się bardzo kochamy, z drugiej - każdy z nas jest po kilku nieudanych związkach. Jakaś taka duża ostrożność się narodziła. Ja się boję, że to się i tak z czasem rozpadnie. Dlatego wolę budować coś powoli. Ale czas płynie szybko i jesteśmy ze sobą razem, pomieszkujemy ze sobą od dwóch lat. To jest problem bardziej dla naszego otoczenia niż dla nas. Jesteśmy już dobrze po trzydziestce i nasi rodzice rozumieją tę rezerwę, ale znajomi traktują jak związek-nie związek, niby razem, a nie do końca. Pytają o ślub, o mieszkanie, dzieci, a nam w sumie jest dobrze tak, jak jest”, dodaje.

Okazuje się, że osoby z naszego otoczenia niekiedy mają problem z definicją, czy jest to poważny związek czy nie. Mówiąc o poważnym, mam na myśli przyszłościowym związku, czyli łączeniu planów życiowych z daną osobą, pojawia się presja wspólnego mieszkania i snucia planów pod wspólnym dachem.

„Mnie się takie mieszkanie osobno podoba. Widzę chyba więcej zalet niż wad. Mam ukochaną kobietę, kiedy chcę to jesteśmy razem, śpimy raz ona tu, raz ja u niej, gotujemy, robimy zakupy. Z drugiej strony oboje mamy swoje drogi zawodowe, sukcesy na koncie, które też wymagają od nas wyjazdów, pracy w domu. I tak jest łatwej. Jak mamy dużo pracy, to każdy pracuje u siebie i może się skupić. Wszystko idzie szybciej. Kiedy ja chcę się spotkać z kumplami i obejrzeć mecz lub ona ma ochotę poplotkować z koleżankami, to sobie nie przeszkadzamy. Oczywiście, że tęsknię za nią w nocy, kiedy nie ma jej obok mnie, ale wiem, że następną już spędzimy razem. Nie wiem, czy tak można całe życie. Pewnie nie”, pisze Michał.

Im jesteśmy młodsi, tym bardziej związek typu LAT postrzegamy jako etap przejściowy do wspólnego mieszkania. Niektórzy badacze zajmujący się tym zjawiskiem sugerują jednak, że relacje typu LAT kończą się szybciej niż związki kohabitacyjne. Im jesteśmy starsi, tym trudniej zdecydować się nam na wspólne zamieszkanie. Możemy kochać i być kochanymi. Realizować siebie zawodowo czy w zakresie pasji - bez kolizji, bez niepotrzebnych konfliktów i napięć. Każdy wraca do swojego domu, jeśli taką ma potrzebę. Być może to nowa forma nieformalnego związku odzwierciedla rozdarcie współczesnego świata – z jednej strony dążenie do samorozwoju, niezależności, równości, a z drugiej strony do chęci bycia kochanym, utrzymywania bliskiej, intymnej więzi i otrzymywaniem wsparcia. Każda para musi się jednak zastanowić, gdzie te granice między zależnością i niezależnością postawić.

  1. Psychologia

Nałóg to głód miłości, akceptacji i sensu życia

Sięganie po substancję psychoaktywną czy kompulsja, czyli natrętne wykonywanie pewnych czynności spowodowane wewnętrznym przymusem – jest zawsze metodą uniknięcia problemów i trudnych emocji.(Fot. iStock)
Sięganie po substancję psychoaktywną czy kompulsja, czyli natrętne wykonywanie pewnych czynności spowodowane wewnętrznym przymusem – jest zawsze metodą uniknięcia problemów i trudnych emocji.(Fot. iStock)
Kiedy Mały Książę rozmawiał z Pijakiem, ten wyznał mu, że pije, bo chce zapomnieć. Zapomnieć, że się wstydzi. „Czego się wstydzisz?” – spytał Mały Ksiażę. „Wstydzę się tego, że piję” – odparł Pijak.

– Przepiłem 20 lat swojego życia – mówi Maciej Kiełbasiński, neofita, instruktor terapii uzależnień. – Długo wydawało mi się, że piję tak jak wszyscy: dla towarzystwa, poprawy humoru, żeby ukryć swoją nieśmiałość, nadwrażliwość, lęk przed kobietami. Po kieliszku stawałem się duszą towarzystwa, byłem pierwszym po Bogu, miałem przyjaciół, dziewczyny, dobrą zabawę. Moje życie składało się na przemian z pijackich ciągów i okresów odrabiania strat. Przez wiele lat wydawało mi się, że umiem pogodzić moje uzależnienie z normalnym funkcjonowaniem; skończyłem szkołę, dostałem się na studia, zacząłem zarabiać pierwsze pieniądze. Po coraz dłużej trwających ciągach starałem się wyhamować, „zebrać do kupy”, żeby po raz kolejny udowodnić sobie, że nie jestem zerem. Udawało mi się nie pić przez kilka miesięcy. Mówiłem sobie wtedy: ”Nie jest ze mną tak źle, potrafię obyć się bez alkoholu”. Ożeniłem się, bo liczyłem, że jak będę mężem, ojcem – przestanę pić. Podziałało, ale na krótko. Przychodził taki dzień, że musiałem się napić. Swoje alkoholowe ciągi planowałem ze szczegółami: brałem zwolnienie z pracy – 6 dni, dokładnie zaplanowane: trzy na picie, dwa na kaca, jeden na dojście do siebie. Kupowałem w sklepie wódkę, zwykle kilka butelek na zapas, żeby nie zabrakło, i kilka piw na kaca, bo tak się trząsłem, że utrzymanie w rękach szczoteczki do zębów stawało się problemem. Przy tym im więcej piłem, tym lepiej funkcjonowałem w świecie zewnętrznym. Miałem coraz lepszą pracę, więcej pieniędzy. To utwierdzało mnie w przekonaniu, że nałóg w niczym mi nie przeszkadza, a nawet że jestem lepszy od innych, mądrzejszy, sprytniejszy. Ale w głębi duszy czułem coraz większą pustkę.

Kręta droga w dół

Tak naprawdę nie jest istotne, czy przedmiotem uzależnienia jest alkohol, narkotyk, papieros, lekarstwo, jedzenie, seks, hazard, praca… Sięganie po substancję psychoaktywną czy kompulsja, czyli natrętne wykonywanie pewnych czynności spowodowane wewnętrznym przymusem – jest zawsze metodą uniknięcia problemów i trudnych emocji. Dążeniem do chwilowej poprawy nastroju, próbą ukrycia niskiego poczucia własnej wartości, a w konsekwencji ucieczką od życia i samego siebie.

Etiologia uzależnień nadal nie została wyjaśniona. Co było pierwsze: jajko czy kura? Czy określona osobowość sprzyja popadaniu w nałogi, a może to uzależnienie zmienia osobowość? Wiadomo, że istnieją pewne czynniki sprzyjające uzależnieniom, takie, jak: błędna hierarchia wartości, niski stopień autonomii, skłonność do wchodzenia w toksyczne relacje, niska odporność na frustracje, niedojrzałość emocjonalna. Charakterystyczną oznaką uzależnienia jest sięganie po substancję psychoaktywną, pomimo coraz bardziej bolesnych konsekwencji: fizycznych, psychicznych, moralnych, prawnych, duchowych i społecznych. Jak to działa?

Podstawowe mechanizmy uzależnienia:

Uzależnienie emocjonalne, czyli nałóg potrzebny do regulacji uczuć
– Osoba uzależniona nie potrafi zidentyfikować się ze swoimi emocjami. Albo próbuje je ukryć, albo postępuje wbrew nim – mówi Maciej Kiełbasiński. – To potęguje konflikt wewnętrzny, prowadzi do kompulsywnych zachowań czy konieczności sięgnięcia po substancję psychoaktywną. W ten sposób izoluje się od świata, popada w samotność, pozostając sam na sam ze swoim nałogiem. Nabiera fałszywego przekonania, że świat i ludzie jej nie rozumieją. Tłumaczy sobie, że sięga po takie środki dlatego, że ma życiowe problemy, a nie zauważa, że to właśnie uzależnienie je powoduje. Boi się, że zostanie rozszyfrowana ta część jej prawdziwego ja, na które składa się także: bezradność, wrażliwość, potrzeba miłości i akceptacji. Ten lęk paraliżuje ją do tego stopnia, że ukrywa go pod przykrywką złości, agresji i gniewu, wywołując w swoim otoczeniu ciągłe uczucie niepokoju. Ludzie bojąc się, że uzależniony wpadnie w kolejny ciąg picia czy ćpania, starają się zejść mu z drogi, dać spokój i nie denerwować, a to stwarza komfort do trwania w nałogu. A przecież na tym najbardziej mu zależy.

System iluzji i zaprzeczeń – nałogowy sposób manipulowania własnym myśleniem po to, by łudzić się, że nie jest się uzależnionym i że uzależnienie nie powoduje żadnych strat.
– Cechą charakterystyczną każdego nałogu jest pewien mechanizm myślowy, który cały czas przekonuje chorego, że nie jest uzależniony. Dlatego za wszelką cenę chce odzyskać kontrolę nad zachowaniem lub substancją psychoaktywną – tłumaczy Maciej Kiełbasiński. – Najbardziej zdradzieckie są okresy pomiędzy ciągami, kiedy osoba uzależniona zachowuje się w sposób normalny. Przecież ktoś, kto przez dłuższy czas może powstrzymać się od picia, ćpania czy innych kompulsywnych zachowań – nie może być chory! Podejmuje więc kolejną próbę, mówiąc sobie, że wypije tylko jeden kieliszek wódki, raz zagra w ruletkę lub wypali tylko jednego skręta. Tym samym popycha pierwszą kostkę domina, która przewraca kolejną i kolejną, aż do kompletnego wycieńczenia organizmu lub... utraty wszystkich pieniędzy w kasynie. Kiedy udaje się wyjść z ciągu, zderza się z tymi konsekwencjami. Kolejny raz nie dotrzymał słowa, utracił zaufanie do siebie i zaufanie innych. Budzi się niskie poczucie własnej wartości, wstyd i potworny lęk. Osoba uzależniona powtarza sobie, że to był ostatni raz, ale bez profesjonalnej pomocy nie jest w stanie dotrzymać danego sobie słowa. Wszyscy uzależnieni zakłamują, racjonalizują i minimalizują swój problem.

Poczucie kontrolowania uzależnienia
– To mechanizm, z którym najtrudniej jest się rozprawić – mówi Kiełbasiński. – Pacjenci, którzy zgłaszają się na leczenie, ciągle wierzą, że ,,trochę się podleczą”, a dzięki terapii znajdą sposób na kontrolowanie swojego uzależnienia.

Zaburzone relacje z innymi ludźmi
– Osoba uzależniona nie potrafi nawiązywać poprawnych relacji z otoczeniem. Traktuje innych instrumentalnie, przenosząc na nich odpowiedzialność za konsekwencje swojego nałogu – mówi Kiełbasiński. – Rodzina płaci jej długi, żona usprawiedliwia nieobecności w pracy, fakt uzależnienia wszyscy utrzymują w tajemnicy. Chory chce się do kogoś przytulić, pożalić nad swoim losem, czasem złoży jakąś nierealną obietnicę, która da bliskim nadzieję, że wszystko się ułoży. I... dalej korzysta z nałogu.

Gra o życie

W miarę postępującego uzależnienia, także pozytywne emocje – radość, zachwyt, poczucie sukcesu... – powodują tak silne napięcie, że osoba uzależniona musi się „znieczulić”: wypad do kasyna albo na zakupy dla uczczenia sukcesu, agresywny seks w nagrodę po okresie wymuszonej wstrzemięźliwości, kompulsywne objadanie się po udawaniu na przyjęciu, że „jem tyle co wróbelek”.

Emocją, która nasila się w kolejnych etapach uzależnienia, jest wszechogarniający lęk. Żeby go łagodzić, osoba uzależniona coraz częściej sięga po substancję psychoaktywną czy ucieka się do innego kompulsywnego zachowania. Ulga „po zażyciu” jest coraz krótsza, a pojawiające się napięcie – silniejsze. Zduszone emocje pojawiają się szybciej, a powodów do niepokoju jest więcej, bo nałóg sieje coraz większe spustoszenie w życiu uzależnionego. W pracy zawala więcej spraw, ludzie mniej mu ufają. Ostatkiem sił próbuje zachować pozory normalności.

– Po kilku latach picia zrezygnowałem z podejmowania długoterminowych zobowiązań, np. nauki języka, gry w tenisa – opowiada Maciej Kiełbasiński. – Wiedziałem, że nie stać mnie na systematyczność, bo ciągi były coraz dłuższe i nie byłbym w stanie sprostać zobowiązaniom. Poza tym obowiązki przeszkadzały mi w piciu. Całe moje życie zaczęło być podporządkowane chorobie. Zacząłem czuć nienawiść do samego siebie. W końcu stwierdziłem, że nie ma sensu trzeźwieć i postanowiłem zapić się na śmierć. Po dziesięciomiesięcznym ciągu sięgnąłem dna.

Czym jest owo sięgnięcie dna w uzależnieniu? Czasami to jakieś traumatyczne wydarzenie: nagła choroba, wypadek samochodowy, strata pracy, pieniędzy, rodziny. Innym razem nakaz sądu do przymusowego leczenia albo czyjaś bezinteresowna pomoc, albo... spotkanie na swojej drodze kogoś, kto w uzależnionym dostrzeże człowieka.

– Wtedy zwykle po raz pierwszy pojawia się poczucie własnej bezsilności wobec nałogu – mówi Adam Przywara, OFM, kapelan w Ośrodku Terapii Uzależnień. – To mistyczna chwila, w której cały świat się zatrzymuje.

– Kiedy uzależniony widzi, że życie wymknęło mu się spod kontroli i zapanował w nim taki bałagan, że nie potrafi poskładać go w całość, pojawia się nadzieja, że gdzieś jest ktoś lub coś, co może mu pomóc – dodaje Maciej Kiełbasiński. – I zaczyna się gra o życie.

Zdaniem ks. Marka Dziewieckiego, autora artykułu: ,,Choroba alkoholowa, a zniewolenie sfery duchowej”, każde uzależnienie jest dążeniem do iluzorycznego, natychmiastowego szczęścia i pojawia się tam, gdzie brakuje szczęścia rzeczywistego. Chwytamy się go wtedy, gdy w sposób bolesny, choć często nieświadomy, doświadczamy, że droga, którą podążamy, prowadzi donikąd, jednak brak nam odwagi, by uznać ten fakt i zmienić swoje życie. Przy użyciu substancji psychoaktywnej lub nałogowego zachowania wprowadzamy się więc w odmienny stan świadomości, ograniczając tym samym wewnętrzną wolność i gubiąc sens życia, czyli podstawy swojej duchowości. Uzależnienie niszczy wolność emocjonalną, intelektualną, zabija wrażliwość. Człowiek w szponach nałogu oszukuje samego siebie. Najważniejsze dla niego staje się zapewnienie sobie komfortu, by tkwić w uzależnieniu. Nawiązuje toksyczne relacje – solidaryzuje się z innymi uzależnionymi i manipuluje ludźmi. Zamiast rozwiązywać problemy, ucieka przed nimi w nałóg.

Gdzie powinien szukać rozwiązania? W powrocie do duchowości. To ona jest odpowiedzią na nurtujące go pytania i lekarstwem na paraliżujące lęki. Pomaga stworzyć dojrzałą hierarchię wartości, a relacje opierać na miłości i odpowiedzialności.

Nie wystarczy abstynencja. Leczenie to nie tylko przezwyciężenie mechanizmów nałogu, lecz zmiana postawy wobec życia. Na początku musi być świadoma decyzja, że do radzenia sobie z problemami nie potrzeba już alkoholu czy narkotyków. Ale żeby to osiągnąć, konieczne jest zajrzenie w głąb swej duszy.

Ważne spotkania

Zdaniem Adama Przywary, uzależnienie to choroba braku miłości. Maciej Kiełbasiński zaś uważa, że wynika ona z nieznajomości samego siebie, realizowania w sposób przymusowy wartości, które są sprzeczne z tymi, jakie uzależniona osoba wyznaje, nieumiejętności nawiązywania kontaktów z innymi ludźmi. Ale obydwaj zgodnie twierdzą, że drogą wyjścia z nałogu jest drugi człowiek.

– W rozwoju duchowym zawsze chodzi o spotkanie: z Bogiem, z drugim człowiekiem. Spotkanie, które nas zmieni, np. ustali na nowo to, co dla nas istotne w życiu – mówi Adam Przywara.

Po latach walki ze swoim demonem osoby uzależnione wiedzą wszystko o mechanizmach i znakach ostrzegawczych, zaliczają kolejną terapię, pobyt w następnym ośrodku, znają swoje słabości, ale i tak wracają do nałogu, bo brakuje im wiary w coś, co ich utrzyma w stanie abstynencji, duchowego pogłębienia, odnalezienia sensu życia. Potrzebny jest ktoś, kto w umiejętny sposób ukaże im prawdę o nich samych.

– Kiedy otrzymujesz pomoc z zewnątrz, gdy zauważasz innych ludzi, którym udało się wyjść z nałogu, budzi się wiara. Zaczynasz ufać, że w tym względzie są mądrzejsi od ciebie i sięgnięcie po ich doświadczenia pozwoli ci na wyjście z samotności, budowanie swojego życia od nowa, krok po kroku – mówi Maciej Kiełbasiński.

Adam Przywara jako kapelan w ośrodku uzależnień pełni rolę pośrednika między uzależnionymi a Bogiem.

– Nieważne, czy i w co wierzysz – mówi im. – Spróbuj zastanowić się, czy jakaś Siła Wyższa – jakkolwiek ją pojmujesz – nie była w przeszłości obecna w twoim życiu.

Doskonale pamięta Pawła, 26-letniego narkomana, który pięciokrotnie próbował popełnić samobójstwo. Ostatnim razem wypił butelkę „Kreta” (silnie żrącej substancji) i poczuł wtedy, że coś każe mu iść do ludzi. Była noc. Wybiegł z domu i poszedł na stację benzynową. Tam zemdlał. Cudem go uratowano. Po pobycie na oddziale psychiatrycznym, trafił do Ośrodka Terapii Uzależnień. W ramach praktyki pracy zajmował się umierającymi w hospicjum.

– Przez dwa tygodnie widziałem go codziennie w kaplicy – opowiada kapelan. – Szlochał, a ja czułem, że dzieje się w nim coś ważnego. W czasie rozmowy okazało się, że zaczął analizować swoje życie. Poczuł, że tamtej nocy kierowała nim jakaś siła większa od niego. To był początek zmiany. Zaczął odkrywać, kim jest i czego naprawdę pragnie.

Trudne przebudzenia

Chorzy, którym udało się wyrwać z matni nałogu, przyznają: gdy po wielu latach uzależnienia budzisz się do życia, nie wiesz, kim jesteś. Emocjonalnie znajdujesz się na etapie, na którym to się zaczęło.

– Kiedy podjąłem leczenie w ośrodku terapii uzależnień, miałem czterdzieści lat – mówi Maciej Kiełbasiński. – Jednak emocjonalnie byłem na etapie 14-latka, bo to właśnie wtedy sięgnąłem po pierwszy kieliszek.

Zaczyna się dość skomplikowany proces. Najpierw pojawia się radość, że udało ci się pozbyć obsesji, która towarzyszyła uzależnieniu. Po dwóch, trzech latach wychodzenia z jakiegokolwiek nałogu, rozglądasz się dookoła i dostrzegasz, że większość decyzji, jakie w życiu podjąłeś, była temu podporządkowana. Po raz pierwszy jasnym wzrokiem patrzysz na swojego partnera, dzieci, przyjaciół, pracę i zadajesz sobie pytania: „Co ja tu robię? Kim jestem?”. Znika poczucie winy, odkrywasz, że inni także mają swoje wady i swoje problemy. Twoje życie nabiera sensu, zaczynasz powoli rozumieć siebie, a tym samym świat, który cię otacza.

– Żeby odważyć się być sobą, ujawnić światu swoje mocne strony, ale także własne słabości, musisz przełamać lęk przed odrzuceniem – mówi Kiełbasiński. – Skonfrontować się z tym wszystkim, przed czym uciekałeś w uzależnienie. Następnym krokiem jest bolesne rozliczenie się z przeszłością. Trzeba stanąć oko w oko z cierpieniem odczuwanym z powodu zaprzepaszczonych spraw, zmarnowanych okazji i porzuconych celów. W takich chwilach warto posiąść umiejętność rezygnacji: nie na dziś czy jutro, ale na zawsze. Musisz pogodzić się z faktem, że pewnych rzeczy już nie odzyskasz, niektórych wydarzeń nie cofniesz, a życie toczy się dalej i trzeba wziąć za nie pełną odpowiedzialność.

Co jeszcze? Kiedy obudzisz się ze złego snu, być może będziesz za wszelką cenę pragnął, żeby odzyskał spokój ktoś bliski, ktoś, kto cierpiał z powodu twojego uzależnienia przez całe lata, np. twoja matka, która nie dożyła momentu, kiedy przestałeś pić. Poczujesz się wtedy bezradny, no bo jak przekazać jej wiadomość, że z tobą już wszystko w porządku? Może twój partner, który dzielnie trwał przy tobie, gdy byłaś uzależniona od zakupów, albo przegrałaś w kasynie wszystkie swoje oszczędności, nagle odszedł, rzucając ci na do widzenia: „Teraz już poradzisz sobie beze mnie”. Być może w pierwszej chwili pomyślisz: „Jak on mógł mi to zrobić?! Nie warto było się leczyć”, może nawet pojawi się myśl o powrocie do uzależnienia... Ale po chwili przyjdzie refleksja: „Zrobiłam to dla siebie. Skoro udało mi się wyjść z nałogu, poradzę sobie ze wszystkim”. To pierwszy znak pojednania ze sobą, zgoda na swoją przeszłość. Powoli zaczniesz rozpoznawać, co jest dla ciebie ważne: miłość, dobroć, akceptacja, prawda, szczerość, otwartość, zamiast: manipulacji oraz oszukiwania siebie i innych.

– Na początku ważne jest, żeby nie czuć się samotnym – mówi Maciej Kiełbasiński. – Najbliżsi wydają ci się obcy, często nie rozumieją, że sama ich obecność i miłość nie pomogą ci w leczeniu, że musisz iść na terapię, do grupy wsparcia, do ludzi, którzy podzielą się swoim doświadczeniem. Zaczynasz naprawiać swoje relacje z bliskimi, znajdujesz nowych przyjaciół...

Jednego musisz się nauczyć: prawidłowo odczytywać własne emocje i uczucia w danej chwili, bo dopiero wtedy możesz kontrolować swoje zachowanie. Jeżeli wstałeś lewą nogą, będziesz mógł skorygować plan dnia tak, żeby uniknąć nieprzyjemnych sytuacji. Może zrezygnujesz ze spotkań z ludźmi, którzy źle na ciebie wpływają, przełożysz na inny termin zajęcia, które wymagają odpowiedniego nastroju czy koncentracji, a tym samym oddalisz od siebie możliwość powrotu do uzależnienia.

– Bo przecież nie chodzi o substancję czy zachowania, od których byłeś uzależniony, tylko o pewien stan emocjonalny, który te zachowania lub przymus sięgnięcia po substancję powodował – dodaje Maciej Kiełbasiński. – Jeśli wiesz, jakie sytuacje wywołują twoje konkretne emocje, potrafisz nad nimi zapanować. Do dziś czasami ludzie zarzucają mi, że martwię się przede wszystkim o siebie. Tak, bo moje emocje są najważniejsze – zapanowanie nad nimi daje mi poczucie bezpieczeństwa. Jeśli mam dobry kontakt z samym sobą, mam dobry kontakt także ze światem.

Postęp w rozwoju duchowym widać po tym, z jaką dojrzałością podchodzisz do życia. Kiedy byłeś w nałogu, towarzyszyła ci niepewność, teraz – spokój.

– Wynika on w dużej mierze z powierzenia życia czemuś lub komuś większemu od nas samych – tłumaczy Adam Przywara.– A także z akceptacji swojej niedoskonałości. W duchowości jest miejsce i na smutek, i na radość, na rozgoryczenie i nadzieję, na upadek i powstanie. Bóg akceptuje słabość człowieka.

– Uzależnienie może dotknąć każdego, i wierzącego w jakąś konkretną religię, i agnostyka, i ateistę… – tłumaczy Kiełbasiński. – Jeżeli ktoś uważa inaczej, powinien wyzbyć się egocentryzmu. Ludzie czasem sądzą, że alkoholizm, hazard czy narkomania mogą przydarzyć się innym, ale nie im. Uważają się za lepszych i podejmują ryzyko „pierwszego razu” – pierwszy kieliszek, pierwszy pobyt w kasynie, pierwszy skręt… no bo przecież nic się nie stanie.

Kiedy jest już za późno, gdy już tkwisz w uzależnieniu po uszy, potrzebujesz wiary, która może ci dać siłę do wydostania się z pułapki nałogu.

– Przełomowy moment uznania swej bezsilności, bez zaakceptowania której pozbycie się nałogu staje się niemożliwe, wiąże się z tym, że człowiek „bez siły” musi posiąść moc z zewnątrz – mówi Kiełbasiński. – To może być grupa ludzi, ośrodek terapeutyczny czy Bóg w koncepcji chrześcijańskiej. Kiedy posiądziesz dar wiary, zaakceptujesz, że to nie ty jesteś Bogiem i nie od ciebie zależy końcowy efekt twoich starań czy postawionych sobie celów. Ty możesz jedynie planować działania, ale efekty pozostawiasz opiece boskiej, losowi,– jakkolwiek chcesz to nazwać. Taka postawa zapewni ci wewnętrzną równowagę, spokój duszy, bo przestajesz zmagać się z życiem i jego przeciwnościami, tylko akceptujesz wolę tej siły wyższej wobec ciebie. A kiedy twoje wnętrze przestanie być zapieczone przymusem osiągania tego, czego chcesz, to okaże się, że zostanie ci to po prostu ofiarowane.

Czy grozi ci uzależnienie? Sygnały ostrzegawcze:

  • Obniżanie napięcia emocjonalnego, pocieszanie się, nagradzanie przy użyciu substancji psychoaktywnej (alkoholu, narkotyków) lub zachowań kompulsywnych (przymusu gier hazardowych, seksu, zakupów).
  • Unikanie sytuacji stresujących i „wyręczanie się” innymi ludźmi w załatwianiu swoich spraw oraz rozwiązywaniu własnych problemów.
  • Zaprzestanie na pewien czas używania substancji i zachowań uzależniających (czasowa abstynencja), przeplatane okresami ciągów.
  • Wielokrotnie podejmowane, nieudane próby rzucenia nałogu, charakteryzujące się powtarzaniem bez przerwy tych samych mantr: „muszę ograniczyć palenie”, „muszę przestać chodzić na zakupy” itd.
  • Dominujące emocje, często niezależne od realnych wydarzeń, to lęk i złość, które są pretekstem do sięgnięcia po substancje lub zachowania uzależniające.
  • Pogarszanie się relacji z innymi ludźmi: izolacja, ucieczka w samotność, notoryczne kłamstwa, coraz częstsze manipulacje.